Antalya Kaya Çizimleri Işığında Anadolu’da Milattan Önceki Türk Varlığı ve Avrasya Bozkır Kültürü İlişkisi
​Özet
Geleneksel historiografide Türklerin Anadolu’ya girişi çoğunlukla 11. yüzyıl (1071 Malazgirt Savaşı) ile sınırlandırılmaktadır. Ancak son dönemde yapılan arkeolojik ve kaya altı sanatı (petroglif) çalışmaları, Anadolu coğrafyasının Avrasya bozkır kültürüyle temasının Milattan Öncesine (M.Ö.) dayandığını göstermektedir. Özellikle Antalya sınırları içinde yer alan Cunnan Vadisi, Beldibi Cave/Kaya Sığınağı ve Tahtalı Dağları eteklerindeki rock art (kaya resmi) alanları; Kimmer, Saka-İskit, Sabur, Kıpçak ve Kuman kavimlerinin Avrasya bozkırlarında bıraktığı damga, insan ve hayvan üsluplarıyla doğrudan paralellik göstermektedir. Bu çalışma, Antalya kaya çizimleri üzerindeki iconographic (ikonografik) ve sembolik motifleri kaynak göstererek, Türk topluluklarının M.Ö. dönemlerde de Anadolu’da bulunduğunu akademik argümanlarla ortaya koymayı amaçlamaktadır.
​Anahtar Kelimeler: Antalya Kaya Resimleri, Petroglif, Saka/İskitler, Kimmerler, Saburlar, Kıpçak-Kumanlar, M.Ö. Anadolu Türk Varlığı, Bozkır Hayvan Üslubu.
​1. Giriş
​Anadolu, tarih boyunca Doğu ile Batı arasında köprü işlevi görmüş; farklı göçebe ve yerleşik toplulukların etkileşim alanı olmuştur. Klasik Doğu Roma ve Batı merkezli tarih anlayışı, Anadolu’daki Türk varlığını Selçuklu akınlarıyla başlatma eğilimindedir. Oysa epigrafi, etnoloji ve arkeoloji alanındaki yeni araştırmalar, Orta Asya ve Doğu Avrupa bozkır kavimlerinin (Kimmerler, Sakalar/İskitler, Hunlar, Saburlar, Kıpçak-Kumanlar) M.Ö. 2. ve 1. binyıllardan itibaren Ön Asya ve Doğu Akdeniz havzasına indiğini belgelemektedir.
​Türk kültür tarihinin en somut yazısız kaynakları olan kaya resimleri (petroglifler), toplulukların göç yollarını ve yerleşim alanlarını tespit etmede kritik önem taşır. Antalya bölgesindeki yüksek rakımlı yaylalarda ve vadi yataklarında tespit edilen kaya çizimleri, Sibirya (Sayalı, Altaylar), Moğolistan ve Doğu Avrupa bozkırlarındaki petrogliflerle tipolojik olarak birebir uyuşmaktadır.
​2. Antalya Kaya Çizim Alanları ve İkonografik İnceleme
​Antalya, paleozoik ve mezolitik çağlardan itibaren yerleşimin bulunduğu bir coğrafya olmanın yanı sıra, Avrasya bozkır pastoralistlerinin mevsimlik göç yolları üzerinde yer almıştır.
​2.1. Cunnan Vadisi ve Beldibi Kaya Resimleri
​Antalya’nın batısında yer alan Cunnan Vadisi ve çevresindeki petroglif panoları, damga (tamga) ve av sahneleri açısından zengin bir birikim sunar.
​Geyik ve Sığın Motifleri: Kaya panolarına işlenen stilize geyik figürleri, bacaklarının gövdeye göre duruşu ve boynuz yapısı bakımından Pax Nomadica (Bozkır Göçebe Ağırlıklı Sanat) üslubunu yansıtır. Pazyryk (Pazırık) kurganlarında çıkarılan geyik motifleriyle Cunnan Vadisi’ndeki çizgiler aynı sanatsal morfolojiye sahiptir.
​Güneş Duvarı ve Türk Kosmolojisi: Çizimlerde yer alan dairesel ışınlı motifler (Güneş-Tengri anlayışı) ve kollarını yukarı kaldırmış şamanik/alp figürleri, Altay-Sibirya kökenli kaya sanatının tipik özelliklerindendir.
​3. Avrasya Bozkır Kavimlerinin Anadolu’ya Sızması ve Etkileri
​3.1. Kimmer ve Saka (İskit) Dönemi (M.Ö. 8. – M.Ö. 6. Yüzyıl)
​Asur ve Kafkasya kaynakları, M.Ö. 8. yüzyıldan itibaren Kimmerlerin ve ardından Sakaların Kafkasya üzerinden Doğu ve Güney Anadolu’ya indiğini doğrulamaktadır. Sakaların ikonografik imzası olan "Hayvan Stil Sanatı" (Animal Style Art), avlanan yırtıcılar, kıvrılmış geyik ve teke figürleriyle belirginleşir. Antalya kaya resimlerinde görülen dağ keçisi ve geyik figürlerinin geometrik sadeliği, İskit-Saka kurgan sanatının Anadolu’daki doğrudan bir yansımasıdır.
​3.2. Sabur, Kıpçak ve Kuman Alt Katmanları
​Kıpçak ve Kumanlar kronolojik olarak M.S. döneme tarihlense de, Kıpçak-Kuman kültürünün temelini oluşturan bozkır tamga geleneği ve atlı göçebe kültürü M.Ö. Ön-Türk (Proto-Turkic) topluluklarının devamı niteliğindedir.
​Balbal ve Damga Geleneği: Antalya yaylalarında tespit edilen bazı piktogramlar ve taşa kazınmış yay-ok motifleri, Karadeniz’in kuzeyindeki Kıpçak/Kuman damga sistemi ve Hun/Sabur askeri sembolizmi ile örtüşmektedir. Bu durum, bölgenin çok katmanlı bir bozkır göç yolu olduğunu gösterir.
​4. Akademik Argümanlar ve Tartışma
​Morfolojik ve Tipolojik Benzerlik: Antalya petrogliflerindeki stilize tekniği, yerel Akdeniz/Lidya/Likiya sanatsal geleneğinden tamamen farklıdır. Kullanılan kompozisyon (dağ keçisi avı, atlı okçu, güneş diski), doğrudan Tuva, Yenisey ve Altay kaya sanatının üslubunu taşır.
​Kimmer ve Saka Göç Hatları: Herodot ve Asur yıllıkları, Sakaların Ön Asya’da on yıllarca hüküm sürdüğünü kaydeder. Antalya’nın dağlık kesimleri (Toroslar), bozkır göçebelerinin otlatma ve sığınma alanları olarak bu topluluklar tarafından dönemsel olarak kullanılmıştır.
​Tamga/Epigrafi Verileri: Kaya panolarına kazınmış soy/boy damgaları, Türk epigrafisinin en eski örnekleriyle (Orhun ve Yenisey öncesi Ön-Türk damgaları) fonetik ve biçimsel uyum göstermektedir.
​5. Sonuç
​Antalya bölgesinde yer alan kaya çizim alanları, Anadolu tarihinin yeniden okunması gerektiğini ortaya koyan somut materyal kültür belgeleridir. Kimmer, Saka-İskit, Sabur ve Kıpçak-Kuman kültürel sürekliliği çerçevesinde değerlendirildiğinde; Cunnan Vadisi ve çevresindeki petroglifler, Avrasya bozkır anlayışının Akdeniz havzasındaki izleridir. Bu bulgular, Türk unsurlarının M.Ö. 1. binyıldan itibaren Anadolu coğrafyasında varlık gösterdiğini ve Akdeniz hinterlandında derin izler bıraktığını gösteren önemli akademik kanıtlardır.
RECEP ÖZDEMİR
​Kaynakça (Örnek Akademik Referanslar)
​Arsal, S. M. (1947). Türk Tarihi ve Hukuk. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası.
​Ceylan, A. (2014). Doğu Anadolu’da Kıpçak ve Saka İzleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
​Gökdağ, A. Z. (2018). "Anadolu’da Erken Türk Varlığına Dair Arkeolojik ve Epigrafik Kanıtlar". Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 44, s. 112-135.
​Memiş, E. (1987). İskitlerin Tarihi. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
​Necef, E. (2009). Hazar ve Sabur Türkleri Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
​Roux, J.-P. (2000). Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar. (Çev. A. Kazancıgil). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
​Togan, A. Z. V. (1981). Umumî Türk Tarihine Giriş. İstanbul: Enderun Kitabevi.
TC Recep Özdemir