Rusiya Federasiyası TRIPP marşrutu – Zəngəzur bağlantısı ilə bağlı mövqeyini hələ də 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanatının siyasi irsi üzərindən izah etməyə çalışır. Bunun səbəbi yalnız hüquqi mövqe deyil.
Ukrayna müharibəsinin uzanması Moskvanın postsovet məkanındakı təsir alətlərini daha həssas vəziyyətə gətirib, Cənubi Qafqazda isə yeni logistika və təhlükəsizlik arxitekturası formalaşır.
Vaşinqton üçün bu dəyişiklik yeni imkan yaradır. ABŞ Ukraynadakı müharibəni yalnız Avropa təhlükəsizliyi kontekstində deyil, Rusiyanın daha geniş geosiyasi manevr imkanlarının məhdudlaşması fonunda da qiymətləndirir. Cənubi Qafqazda TRIPP üzrə əldə edilən razılaşma həmin mənzərənin bir hissəsidir: Rusiya regiondan çıxmır, lakin əvvəlki qaydaları müəyyən edən əsas aktor mövqeyini itirir.
Bu baxımdan TRIPP-in əsas əhəmiyyəti bir yolun açılması deyil. Məsələ ondan ibarətdir ki, regional kommunikasiya modeli Rusiyanın sərhəd nəzarətinə söykənən 2020-ci il çərçivəsindən Ermənistanın suverenliyi, Azərbaycanla qarşılıqlı razılaşma və ABŞ-nin iqtisadi-siyasi iştirakı üzərində qurulan yeni sistemə keçir.
Lavrov nə demək istəyirdi?
Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov 8 sentyabr 2025-ci ildə Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunda çıxış edərkən 8 avqust Vaşinqton razılaşmalarına ehtiyatlı münasibət göstərdi. O, bir tərəfdən Azərbaycan və Ermənistanın suveren qərar vermək hüququnu vurğuladı, digər tərəfdən isə yeni mexanizmlərin praktik işləkliyi ilə bağlı suallar səsləndirdi.
Bu ritorikanı diplomatik narazılıq kimi oxumaq mümkündür. Çünki 8 avqust razılaşmaları Rusiyanın moderatorluğu ilə əldə olunmuş 10 noyabr Bəyanatının, xüsusilə onun regional kommunikasiyalarla bağlı 9-cu bəndinin əvvəlki çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Həmin bənd Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinə nəzarətin Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin sərhəd orqanları tərəfindən həyata keçirilməsini nəzərdə tuturdu. TRIPP isə başqa model yaradır: Ermənistanın suverenliyi və yurisdiksiyası saxlanılır, marşrutun inkişafında ABŞ əsas institusional və investisiya tərəfdaşına çevrilir.
Deməli, Moskvanın problemi yalnız yeni marşrutun yaranması deyil. Problem ondan ibarətdir ki, marşrut üzrə qaydaları artıq Rusiya müəyyən etmir. Bu, Cənubi Qafqazda nəzarət modelinin dəyişməsi deməkdir.
Rusiyanın dəhliz dilemması
TRIPP Orta Dəhlizin mühüm quru halqalarından birinə çevrildikcə, Rusiyanın Avrasiya logistikasındakı mövqeyi daha mürəkkəb şəkil alır. Orta Dəhliz Rusiyanı tam şəkildə Şərq-Qərb ticarətindən təcrid etmir. Lakin o, Moskvanın bu istiqamətdəki üstünlüyünü zəiflədir və Çin-Mərkəzi Asiya-Xəzər-Cənubi Qafqaz-Türkiyə-Avropa xəttinə alternativ strateji çəki verir.
Rusiya üçün əsas paradoks budur: Moskva Çinlə strateji tərəfdaşlığı önə çıxarır, lakin Pekinin iqtisadi ekspansiyası Rusiyanın özü üçün ənənəvi saydığı Avrasiya məkanında yeni logistika mərkəzləri yaradır. Çin üçün marşrutların şaxələndirilməsi iqtisadi təhlükəsizlik məsələsidir. ABŞ üçün isə Orta Dəhlizin genişlənməsi Mərkəzi Asiyanın Rusiya tranzit sistemlərindən asılılığını azaltmaq və regionla daha dərin iqtisadi əlaqə qurmaq imkanıdır.
Vaşinqton və Pekin eyni strateji məqsədlə hərəkət etmirlər. Bununla belə, Orta Dəhlizin inkişafı onların bəzi iqtisadi maraqlarını obyektiv şəkildə üst-üstə sala bilər. Rusiya üçün çətinlik də məhz buradadır: ABŞ-Çin rəqabətindən istifadə etmək imkanları qalır, amma hər iki gücün maraq göstərdiyi alternativ logistika şəbəkəsi Moskvanın tranzit çəkisini nisbi şəkildə azaldır.
Şərqə dönüş çıxış yoludurmu?
Rusiyada bu problemin fərqində olan strateqlər də var. Sergey Karqanovun irəli sürdüyü yanaşma Rusiyanın iqtisadi, siyasi və intellektual ağırlıq mərkəzinin daha çox Sibirə və Şərqə yönəldilməsini nəzərdə tutur. Məqsəd Rusiyanı Avrasiya iqtisadiyyatının yeni mərkəzlərinə daha sıx bağlamaqdır.
Lakin belə transformasiya yalnız siyasi qərarla həyata keçirilə bilməz. O, nəhəng logistika infrastrukturu, kapital, texnologiya, yeni şəhər və sənaye mərkəzləri, həmçinin uzunmüddətli beynəlxalq tərəfdaşlıq tələb edir. Sanksiya təzyiqi altında olan Rusiya üçün bunun maliyyə və texnoloji yükü xüsusilə ağırdır.
Bundan başqa, Şərqə həddindən artıq yönəlmənin öz geosiyasi qiyməti var: bu, Rusiyanın Avropa ilə iqtisadi və siyasi məsafəsini daha da artıra bilər. Moskvanın qlobal güc iddiası isə yalnız Asiyaya bağlanmaqdan deyil, Avropa və Asiya arasında manevr etmək imkanından qaynaqlanır.
Bu səbəbdən Rusiyanın daha real geoiqtisadi aləti mövcud Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizidir. Rusiya-İran-Azərbaycan xətti Moskva üçün Avrasiyada şaquli bağlantını qorumağın ən praktik vasitələrindən biri olaraq qalır.
Gürcüstan və Orta Dəhlizin siyasi çəkisi
Orta Dəhlizin Gürcüstan üzərindən Avropaya çıxması da Moskva üçün yeni reallıq yaradır. Qazaxıstan, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə xətti nə qədər çox yük, sərmayə və siyasi diqqət cəlb edirsə, Rusiyanın regiondakı tranzit üstünlüyü bir o qədər nisbi xarakter alır.
Çinin Gürcüstanda və ümumilikdə Cənubi Qafqazda artan iqtisadi iştirakı bu prosesə əlavə ölçü verir. Pekin üçün Gürcüstan yalnız tranzit məntəqəsi deyil, Qara dənizə və Avropa bazarlarına çıxışın vacib hissəsidir. ABŞ üçün isə eyni məkan Rusiyadan yan keçən regional bağlantı arxitekturasının tərkib hissəsidir.
Bu, Rusiyanın regionda sabitliyi pozmağa çalışdığı nəticəsini avtomatik doğurmur. Daha dəqiq nəticə budur ki, Moskva üçün Cənubi Qafqazda yeni logistika xətlərinin siyasi və iqtisadi çəkisinin artması özünün nisbi təsir imkanlarının azalması deməkdir.
Rusiya TRIPP-dən kənarda qalacaqmı?
Ən maraqlı sual Rusiyanın TRIPP-dən tam kənarda qalıb-qalmayacağıdır. Moskvanın rəsmi yanaşması layihəni sadəcə bloklamaqdan ibarət deyil. Rusiyanın Ermənistandakı dəmir yolu aktivləri, mövcud logistika infrastrukturu və Şimal-Cənub Dəhlizindəki rolu ona gələcəkdə müəyyən iqtisadi iştirak imkanları verə bilər.
Bu halda məsələ Rusiyanın iştirak edib-etməməsindən çox, hansı şərtlərlə iştirak edəcəyidir. Əvvəlki modeldə Moskva təhlükəsizlik və nəzarət mexanizminin mərkəzində idi. Yeni modeldə isə onun mümkün rolu daha çox iqtisadi və logistika tərəfdaşlığı ilə məhdudlaşa bilər.
Rusiya üçün ən optimal ssenari TRIPP-i rəqib layihə kimi deyil, Şimal-Cənub sisteminə əlavə bağlantı kimi istifadə etmək ola bilər. Azərbaycan ərazisi və Naxçıvan üzərindən yaranacaq yeni xətlər gələcəkdə Rusiya-Azərbaycan-Naxçıvan-İran istiqamətində əlavə multimodal imkanlar yarada bilər.
Bu, TRIPP-in mahiyyətini dəyişməz. Əksinə, Rusiyanın yeni şərtlərə uyğunlaşması demək olar: nəzarətçi statusundan iştirakçı statusuna keçid.
İranla ortaq etiraz, fərqli maraqlar
Rusiya və İran TRIPP-lə bağlı ABŞ-nin artan roluna skeptik yanaşa bilər, lakin onların maraqları tam üst-üstə düşmür. Tehran ABŞ-nin Ermənistan sərhədlərinə yaxın iqtisadi-siyasi iştirakını öz təhlükəsizlik mühiti baxımından həssas məsələ hesab edir. Moskvanın əsas narahatlığı isə daha çox regiondakı nəzarət və tranzit çəkisinin azalmasıdır.
Eyni zamanda hər iki dövlət Şimal-Cənub Dəhlizinin inkişafında maraqlıdır. İran, xüsusilə Rəşt-Astara dəmir yolu kimi layihələrin sürətlənməsini strateji zərurət sayır. Rusiya isə həm sanksiya məhdudiyyətləri, həm maliyyə yükü, həm də regiondakı dəyişən siyasi risklər səbəbindən daha ehtiyatlı davranır.
Bu fərq vacibdir. TRIPP-i Rusiya-İran vahid müqavimət blokunun qarşısında duran layihə kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Hər iki ölkə ABŞ-nin rolundan narahatdır, amma marşrutun iqtisadi və təhlükəsizlik nəticələrinə fərqli prizmadan baxırlar.
Buna görə də gələcəkdə TRIPP ABŞ-Rusiya danışıqlarının regional mövzularından birinə çevrilə bilər. Bu ehtimal hələ açıq siyasi razılaşma səviyyəsində deyil. Lakin Cənubi Qafqazın yeni logistika arxitekturası Vaşinqton və Moskvanın daha geniş rəqabət və sövdələşmə gündəmindən tam kənarda qala bilməz.
Nəticə
TRIPP Rusiyanın Cənubi Qafqazdan çıxması demək deyil. Daha mühüm dəyişiklik Rusiyanın əvvəlki nəzarət modelinin zəifləməsidir.
2020-ci il çərçivəsində Moskva kommunikasiya xəttinin təhlükəsizlik mexanizminin mərkəzində nəzərdə tutulurdu. Yeni model isə Ermənistanın suverenliyi, Azərbaycanla qarşılıqlı razılaşma və ABŞ-nin uzunmüddətli iqtisadi iştirakı üzərində qurulur. Rusiyanın mümkün gələcək rolu bu sistemdə nəzarətçi yox, iştirakçı kimi formalaşa bilər.
Bu dəyişiklik daha böyük Avrasiya mənzərəsinin bir hissəsidir. Orta Dəhliz Rusiyanın Şərq-Qərb tranzitindəki nisbi üstünlüyünü zəiflədir, Çin və ABŞ fərqli səbəblərlə alternativ bağlantılara maraq göstərir, Azərbaycan isə bu rəqabətdən öz tranzit və geosiyasi çəkisini artırmaq üçün istifadə edir.
Moskvanın qarşısındakı əsas sual buna görə TRIPP-i dayandırıb-dayandıra bilməməsi deyil. Sual budur: Rusiya yeni qaydalarla işləyən logistika arxitekturasında özünə hansı yeri tapa biləcək?
Aqşin Kərimov,
"Anewztv" üçün