BAKI – ABŞ Milli Aeronavtika və Kosmik Fəza İdarəsi (NASA), bəşəriyyətin kosmosun mənimsənilməsi tarixində növbəti böyük mərhələyə start verib. Agentliyin rəsmi açıqlamalarına əsasən, Ayın Cənub Qütbündə qurulacaq ilk daimi Ay bazasının tikintisi və kəşfiyyat işlərində Süni İntellekt (Sİ) texnologiyalarından və xüsusi mini-dronlardan geniş istifadə olunacaq.
NASA-nın Ay Bazası Proqramının Rəhbəri Karlos Qarsiya-Qalanın (Carlos Garcia-Galan) bildirdiyinə görə, kosmik məkanda hərəkət edəcək və relyefi analiz edəcək aparatların koordinasiyasında süni intellekt həlledici rol oynayacaq. Sİ alqoritmləri dronların çətin relyef şəraitində sərbəst eniş sahələrini müəyyən etməsinə, resursları optimallaşdırmasına və insan müdaxiləsi olmadan avtonom qərarlar qəbul etməsinə imkan yaradacaq.
"Tullanan" Dronlar və "MoonFall" Missiyası
Layihənin ilkin mərhələsi çərçivəsində NASA "MoonFall" missiyasını elan edib. Bu missiya üçün NASA-nın Reaktiv Hərəkət Laboratoriyası (JPL) tərəfindən layihələndirilən və təxminən 225 kq çəkisi olan dörd unikal "tullanan" (hopping) dron istehsal olunacaq. Ən geci 2028-ci ildə Aya göndərilməsi planlaşdırılan bu dronlar adi pərli pilotsuz uçuş aparatlarından fərqli olaraq, Ayın seyrək atmosferində xüsusi raket mühərrikləri sayəsində "tullanaraq" hərəkət edəcəklər.
Dronlar və avtonom idarə olunan roverlər astronavtlar Aya eniş etməzdən əvvəl aşağıdakı mühüm tapşırıqları icra edəcəklər:
Perimetrin Müəyyən Edilməsi: Dronlar gələcək Ay bazasının sərhədlərini xəritələndirəcək və "baza ərazisi" olaraq təyin ediləcək yüzlərlə kvadrat millik sahəni nişanlayacaqlar.
Su Buzu Kəşfiyyatı: Ayın Cənub Qütbündəki daimi qaranlıq kraterlərdə həyat dəstəyi üçün kritik əhəmiyyət kəsb edən su buzunun mövcudluğu və dəqiq koordinatları araşdırılacaq.
Yüksək Dəqiqlikli Modelləşdirmə: Optik kameralar və lazer sistemləri ilə təchiz olunmuş aparatlar ərazinin 3D xəritəsini çıxaracaqlar.
20 Milyard Dollarlıq Strategiya
NASA bu nəhəng layihə çərçivəsində özəl kosmik şirkətlərlə (o cümlədən Blue Origin, Firefly Aerospace, Astrobotic və Lunar Outpost) artıq yüz milyonlarla dollar dəyərində ilk müqavilələri imzalayıb. Ümumi büdcəsi 20 milyard dollar olaraq qiymətləndirilən proqram üç mərhələdən ibarətdir:
Birinci Mərhələ (2026–2029): Robotik missiyaların, dronların və ilkin yüklərin Ay səthinə çatdırılması, ərazinin hazırlanması.
İkinci Mərhələ (2029–2031): Ay səthində nüvə və günəş enerjisi stansiyalarının qurulması, logistik infrastrukturun yaradılması.
Üçüncü Mərhələ (2032 və sonrası): İnsanların Ayda uzunmüddətli və "yarı-daimi" yaşayışının təmin edilməsi.
Mütəxəssislərin fikrincə, Ayda süni intellekt əsaslı infrastrukturun qurulması, bəşəriyyətin gələcəkdə Marsa edəcəyi uzaq kosmik səyahətlər üçün fundamental sınaq poliqonu rolunu oynayacaq.
P. S. Vaxtı ilə Avropalılar yeni qitələri kəşf edib öz nəhəng dövlətlərini quranda da müsəlmanlar yatırdı, indi yeni planetləri kəşf edib mənimsəyəndə də yatırlar .
Tarix: 2 iyun 2026-cı il
Mənbə: NASA Rəsmi Bəyanatları və Media Hesabatları
Салеh Мəмməдов, professor
TEREF