TÜRK ve ORTA ASYA mitolojisinin en önemli figürlerinden biri olan UMAY ANA, doğurganlık, bereket ve koruyuculuk ile özdeşleştirilen kutsal bir dişi varlıktır. Umay, mitolojideki ANA TANRIÇA arketipinin Türk kültüründeki en eski ve en belirgin karşılığıdır.
İlk olarak 8. yüzyıl GÖKTÜRK Yazıtları'nda adı geçen UMAY, bu kadim kökeniyle TÜRK topluluklarının inanç sisteminde merkezi bir role sahiptir. Kaşgarlı Mahmut'un Divanü LUGATİ'T-TÜRK eserinde de "plasenta" anlamında kullanılması ve kadınları koruyan bir tanrıça olduğuna inanılması, onun doğurgan lıkla olan güçlü bağını gösterir.
UMAY ANA' nın GÖREVLERİ VE ROLLERİ.
UMAY Ana'nın başlıca görevleri, yaşamın ve neslin devamlılığını sağlamak, kutsallık vermek ve korumaktır. Bu roller genel olarak üç ana başlıkta toplanır:
1. DOGURGANLİK ve ANNELİK KORUYUCUSU
UMAY Ana'nın en bilinen ve temel görevi, kadınları ve yeni doğmuş bebekleri korumaktır.
HAMİLELİK ve DOGUM:
HAMİLE kadınlara ve doğum sırasında yardım cı olur. Doğum sancıları çeken kadınların ona yakardığı, ana rahmindeki bebekleri koruduğuna inanılır.
ÇOCUKLARİN KORUNMASI:
YENİ doğan ve küçük yaştaki çocukların başından ayrılmaz. Bebeklerin uykudayken gülümsemesi, Umay Ana'nın yanında olduğu ve meleklerle konuştuğu şeklinde yorumlanır. Eğer bir evden Umay Ana'nın koruyuculuğu çekilirse, o evde çocuk ölümlerinin artacağına inanılır ve bu durumda ona Kara Umay olarak hitap edilir.
KÖTÜ RUHLARLA MÜCADELE:
LOHUSALIK döneminde kadınlara ve bebeklere musallat olan AL KARİSİ, ALBASTI gibi kötü ruhlara (iyelere) karşı koruyucu rol üstlenir.
2. BEREKET ve YAŞAM VERENLİK.
O, SADECE insan soyunun değil, aynı zamanda doğanın ve refahın da kaynağıdır.
BEREKET DAGİTMA:
YERYÜZÜNE bereket, bolluk ve refah dağıtır. Hayvan yavrularını da korur.
KUT VEREN TANRIÇA:
TÜRK inancındaki "KUT" (yaşam gücü, talih, ruhsal güç) kavramını veren dişil güçtür.
YAŞAM AĞACI:
MİTOLOJİK tasvirlerde Yaşam Ağacı'nın sahibi ve koruyucusu olarak betimlenir.
3. SAVAŞTA YARDIMÇI ve İLAHİ BAĞLANTI
UMAY' in etkisi sadece aile ocağıyla sınırlı değildir.
SAVAŞTA ZAFER:
ESKİ Türk inanışında Umay'ın savaşlarda Kağan'a ve ordulara yardım ettiğine ve zaferi getirdiğine inanılırdı (Tonyukuk Yazıtı'nda buna dair ifadeler mevcuttur).
GÖK-YER İRTİBATI:
GÖK ile yer arasında irtibatı sağlayan kutsal bir varlık olarak kabul edilir. Gökten inen bir ışıkla ilişkilendirilir
KAYNAKÇA:
BAYAT, FÜZULİ. (2007). Türk Mitolojik Sistemi Kutsal Dişi-Mitolojik Ana, Umay Paradigmasında İlkel Mitolojik Kategoriler-İyeler ve Demonoloji. Cilt: 2. İstanbul: Ötüken Neşriyat A.Ş.
İNAN, ABDÜLKADİR. (1998). Makaleler ve İncelemeler. I. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Özellikle Şamanizm ve eski Türk inançları üzerine çalışmaları önemlidir.)
KAŞGARLI MAHMUT. Divanü Lugati't-Türk. (11. yüzyıl eseri olup Umay kelimesinin geçtiği ilk yazılı kaynaklardan biridir.)
ROUX, JEAN-PAUL. (2011). Eski Türk Mitolojisi. Ankara: BilgeSu Yayıncılık.
ÇORUHLU, YAŞAR. (2006). Türk Mitolojisinin Anahatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
GÖKTÜRK YAZILARI (Orhun Yazıtları). (Tonyukuk Yazıtı'nda Umay adının geçtiği en eski Türk yazılı anıtıdır.)
Sevda Amanova
TEREF