Anadolu’da MÖ 2. bin yılın başlarında, yâni Asur Ticâret Kolonileri Çağı’nda Kültepe tabletleri üzerinde at ve süvari kelimelerinin PITHALLU “at” ve LÚPITHALLI “süvâri” şeklinde geçtiği bilinmektedir. Tabletler üzerinde dört tekerlekli arabaları çeken atları gösteren damgaları, Kültepe tabakası buluntuları arasındaki at başlarıyla süslenmiş kabı da bu kapsamda anabiliriz. Bu döneme son vermiş olan Anitta ise Anadolu’da giriştiği seferler sırasında "süvâri birlikleriyle" mücâdele etmek zorunda kaldığını vurgulamaktadır.(10)
Hitit devletinin kurucu krallarından I. Hattušili’nin Pankuş'a emânet ettiği veliaht I. Muršili’nin tahta oturmasıyla Anadolu dışı fetihlere çıkıldığı bilinir. Bâbil’in fethiyle sonuçlanan bu uzak mesâfeli seferin atlar olmaksızın yapıldığı düşünülemez. Dolayısıyla Hititlerin o dönemde, at kültürü konusunda gelişmiş bir düzeyde oldukları açıktır. Çivi yazılı metinler at rytonlarından(11) bahsetmektedir. Ayrıca arkeolojik malzeme de(12) ele geçmiş olduğunu hatırlatmak gerekir. II/III. Tuthaliya dönemine âit Maşathöyük tabletlerinin belki pek çoğunun konusunu Hatti ve Yukarı Ülke’nin atlarının durumu(13) belirlemiştir. II. Muršili, Arzawa ülkesinden getirdiği atlı birliklerin sayısını biraz abartılı söylediği düşünülmektedir.(14) Daha sonraki yıllarda çocuklarından III. Hattušili, abisi II. Muwattalli’nin kendisine, “Hatti ülkesinin atlı birliklerinin karargâhının yönetimini verdiği”(15) atların sayısını şöyle kaydetmişti otobiyografisine:
“Geldi (ve) Pišhuru düşmanı içeri(lere doğru) ilerledi. Karahna kenti, Marišta kenti (ve) … (kenti) düşman(ın) iç (bölgelerinde) sınır idi. Beri taraftan Talmiia kenti sınır idi. Atlar sekizyüz koşum atı idi. (Buna karşın) piyâdeler sayı(lamayacak kadar) çok idi. (Bunun üzerine) kardeşim Muwattalli beni gönderip (berâberimde) yüzyirmi çift koşum atı verdi bana (ama) piyâde olarak bir kişi bile yoktu yanımda. Sâhibem tanrıça Ištar, orada önümden koş(up bana yardım etti, hatta) orada düşmanı tek başıma yendim.”(16)
Atlar konusunda îtinâ gösteren III. Hattušili, II. Kadašman-Enlil’e yazdığı mektupta, “atların samandan daha çok olduğu” Bâbil’den istediği atların özelliklerini şöyle sıralıyordu:
“Kardeşim! Bana atlar gönder, özellikle damızlık taylar (olsun göndereceklerin!) Babanın bana gönderdiği damızlık atlar ve kardeşimin şimdiye kadar bana gönderdiği atlar iyidir; ama çok kısadır. Yaşlı atlar… Hatti ülkesinde kışlar serttir ve yaşlı at yaşamayacak. Kardeşim atları özellikle tayları bana gönder. Ülkemde pek çok kısa at var. Kardeşim elçine sor ve o, sana söylesin.”(17)
Şüphesiz bu dönem, atlı süvarilerin savaşların sonucunu belirlediği yıllardı. Ama daha atların çektiği ve içinde savaşçıların bulunduğu iki tekerlekli savaş arabalarının keşfedilmesi için 300 yıla ihtiyaç vardı. II. Muršili’ye karşı daha önce düşman ülkeler, “Senin askerine karşı benim hem askerim hem de savaş arabalarım fazla…”(18) diye övünüyordu. Meselâ metinlerde zikredilen sayılar sırasıyla 120, 500, 700 (19) iken Kadeş savaşına gelince bu sayı 1000-1200 (20) olmuştu. Hitit atlarının pek çoğunun sarayda da beslenip(21), yağlanıp(22) yetiştirildiği anlaşılmaktadır.(23) Herhâlde bu atlar içinden seçilen en iyiler de komşu ülkelerin krallarına hediye olarak(24) sunuluyordu.
Hititler döneminde atlar; binek hayvanı(25) olarak, yük arabasını çekmek ve uzak mesâfelere haber ulaştırmak için; savaşlarda, tarımla ilgili faâliyetlerde, yarış ve törenlerde kullanılıyordu.
HİTİT ÇİVİ YAZILI BELGELERİNDE ATLAR
Efsane ve ritüel metinlerinde bereket, güç, zenginlik nişânesi sayılan atlar tanrı gibi algılanmış ve mitolojilerin ana temasını oluşturmuştur. Daha önce Hititçe “maia-” kelimesinin “gelişmiş, yetişkin?, dört ayaklı?, at?” şeklinde çevrilmesi önerilmişti.(26) Ancak Hattice “at tanrısı” anlamında bir başka kelime “Pirwa”dır. Bu tanrı, çoğu kez Kamrušepa ile birlikte anılmıştır.(27) Kaynaklar bu tanrı için tapınaklar kurulup içleri 324 adet altın ve gümüşten heykelle doldurulmuş 50 çiftlik evinin ve 637 kölenin tapınağa vakfedildiğini yazmaktadır; başka bir çivi yazılı metinde de bu tanrı için adanmış eşyânın çalındığı ifâde edilmiştir. Tunçtan ve gümüş kakmalı, yuları gümüş, kemeri altın olan “at tanrı”nın üzerine dikilmiş sağ elinde kalkan, sol elinde gümüşten kamçı tutan bir erkek heykelinin olduğu da belirtilmiştir.(28) Hitit mitolojik metinlerinde “Hedammu” efsânesi(29) ikibin sığır, at, oğlak ve kuzuyu yiyen yılan Hedammu’dan bahsetmektedir.
Yağız (siyah renkli)(30), bereketlenip bollaşması istenen(31) ve ritüeller sırasında Hitit kralının arabasını çeken(32) atlar, mitler dünyâsında ölenin rûhu için kurban edilen hayvanlar arasında da yerini almıştır. Ölen kişinin rûhunun dünyâyı hemen terk etmediğine inanıldığı ve ölülerin öfkesinden korkulduğu için, ceset daha toprağa verilmeden ölünün rûhunu teskin etmek üzere at koşuları düzenleniyor(33) ve kurban sunuluyordu.(34)
Hitit toplumunda atların kesildiğine dâir bâzı ipuçları vardır(35); ama Hititler, at eti yemezlerdi. Bugün Anadolu kırsalında da yer yer görüldüğü gibi(36) Hitit ritüellerinde sâdece at başları yakılmış ve atlar Hitit metinlerinde kurbanlıklar arasında sayılmıştır.(37) Çivi yazılı metinlerden, atların kurban edilirken yenmek maksadıyla kesilmediği, ancak ölünün rûhuna adanmak için kesildikten sonra yakıldığı anlaşılmaktadır. Hitit ritüellerinde tahtadan ya da topraktan yapılmış sembolik atlar(38) kullanılmakadır ve atlar en az diğer hayvanlar kadar önemlidir.(39) Yine AN.TAH.ŠUMŠAR bayram kutlamaları sırasında yapılanlar, kil tabletlerden okunabilmektedir:
“Ertesi gün, saray oğlanlarının başı türbeye ‘yıl’ taşır ve kral onu tâkip eder. Gider ve yarış atlarını yoluna koyar. …Ertesi gün, et (sunum) günüdür. Kral, şimşir ağacı koruluğuna gider ve yoluna yarış atlarını koyar.”(40)
HİTİT YASALARINDA AT
Hitit yasaları, diğer Eskiçağ toplumlarının kânunları ile kıyaslandığında daha ileri yasalardır ve bütün hayvanları bulaşıcı hastalıklara karşı korumak için önlemler almıştır.(41) Yasa, atlara insan eliyle zarar verilmesini de önlemiştir. Yasanın 75. paragrafı atın bir başkası tarafından kirâlanıp boyunduruğa koşulması sırasında kaybolması ya da bir kurdun kapması sonucu ölmesi durumunda kişinin yalan söyleme ihtimâline karşı yemin etmesi gerektiğinin altını çizmiştir. 76. paragraf, at başkasının mülkünde ölmüşse ölüsüyle birlikte ücretinin sâhibine verilmesi şartını getirmiştir.
Hitit yasa paragrafları atların cinsleri ve işlevlerini sayarak hırsızlık(42) karşısında takınılacak tavrı ortaya koymuştur. Yasanın 58, 64, 68 ve 70. paragrafları kısrak ve koşum atının çalınması hâlinde uygulanacak cezâ miktârını belirlemiştir. 129 ve 131. paragraflar ata âit bir dizgin ile gemin çalınması durumunda gümüş ödettirilmesini şart koşmuştur. Koşum takımları hakkında bilgi veren yasa paragrafları vardır ve atların nallanması husûsu, yasalarda yasaklanmamıştır.
Atların satışı sırasında hîle ile pazarlığı bozanlar için yasa, atın bir aylık kirâsının 1 šeqel (12.8 gr) gümüş olduğunu belirlemiştir. Koşum atının fiyatı 20 (256 gr), atın 14 (179.2 gr), bir yaşında aygırın 10 (128 g), sütten yeni kesilmiş kısrağın 4 (51.2 gr), bir yaşındaki kısrağın 15 (192 gr) šeqel gümüş olmasına karşın katırın fiyatı 1 MA.NA (496 gr)'dır.
Antlaşma metinlerinde at I. Šuppiluliuma, Hayaša kralı ile akdettiği muâhedede Šunaššura’nın Arzawa seferi için yüz süvâri ve bin piyâde(44) temin etmesini istemişti. Hatta bu kral, Mitanniler ile yaptığı antlaşmada Mitanni kralı Šattiwaza’nın “sâdece üç atlı birliğinin olduğunun”(45) altını çizer. Hitit antlaşma metinleri, düşman ülkelerin süvâri birliklerinin sayısını vermeyi hiç ihmal etmez.(46)
ATA VURULAN DAMGALAR
Göçler sırasında sürülerin birbirine karışmaması için atlar başta olmak üzere büyük ve küçükbaş hayvanların damgalanması işi bütün Eskiçağ dünyâsında geçerliydi. Ancak Hitit metinleri damgaların hayvanın neresine vurulduğu noktasında bilgi vermez.(47) Hayvanların üzerindeki damgaların silinmesi, her toplumda suç olarak görülmüştür. Nitekim Hitit yasalarının 61. paragrafı, kısrak üzerinde bulunan damganın silinmesi durumunda ödenecek tazmînat miktârından bahsetmektedir.(48)
HİTİTLERDE AT YETİŞTİRİCİLİĞİ
Seyis Kikkuli’nin çivi yazılı metni Hititler, at yetiştiriciliğini MÖ XV.-XIV. yüzyılda Kuzey Suriye ve Mezopotamya’da hâkimiyet kuran Mitannilerden öğrenmişlerdir. At terbiyesi ve yetiştiriciliği ile ilgili en önemli kaynaklardan olan Hitit dilinde yazılmış “Kikkuli” metinlerinin, diğer Eskiçağ uluslarından Asur, Ugarit ve Alalah’a kadar yayıldığı bilinmektedir.(49) Ancak bu metinler, sâdece at terbiyesi ile ilgili olup at hastalıkları hakkında bilgi içermez. Çivi yazılı metin, at için yapılan belli birkaç eylemin sürekli tekrarlanmasından ibârettir. Aslında Kikkuli metni(50), Hurrice yazıldığı düşünülen bir metnin tercümesidir.
En az üç nüshadan müteşekkil ve 1084 satır olan Kikkuli metninin MÖ XV. yüzyıla târihlendirilebileceği husûsunda Hititologlar arasında fikir birliği bulunmaktadır. Mevcut metinlerden birinin son cümlesi olarak geçen “dördüncü tablet bitmedi” ifâdesinden; atın beslenmesi, terletilip kurutulması ve temizlenmesi gibi faâliyetlerden oluşan terbiye sürecinin aslında zikredilen 180 günden de uzun olduğu anlaşılmaktadır.Şimdi Hitit at terbiyesi ve yetiştiriciliği metninden (birinci tablet 1-23. paragraflar) bâzı pasajlar sunalım:
"Seyis Kikkuli şöyle (söyler):
Sonbaharda atları çayıra bırakıp (sal)dığında, onları(n) (koşum takımlarını) koşar. 3 DANNA hızlı olarak yürütür ve arkasından 10 IKU dört nala koşturur. (Atların koşumlarını) çözüp, bakımlarını yapar, su içirir. (Sonra atları) ahıra götürür. Bir avuç dolusu buğdayı, iki avuç dolusu arpayı, bir avuç dolusu kuru ot (ile) karıştırıp verir ve (bu karışımı atlar) yer. Ve (atlar) yemlerini bitirince o, onları kazığa çekip (bağlar).
Akşam olunca onları tekrar ahırdan çıkarırlar. Ve onları(n koşum takımlarını) koşarlar. Ve onları 1 DANNA hızlı olarak yürütür. Ve onları 7 IKU tırısa kaldırır. Sonradan onlar geri dönünce, (koşum takımlarını) çözerler. Bakımlarını yapar. Onlara su içirir. Sonra onları ahıra götürür. Onlara 3 avuç dolusu kuru ot, 2 avuç dolusu arpa, 2 avuç dolusu buğday karıştırıp verir. Onlar yemlerini bitirince onlar(ın ağzına) yem torbası(nı) takar.
Sabah olunca (atları) ahırdan çıkarırlar ve onlar(ın koşumlarını) koşarlar. Ve onlar 2½ DANNA yürütür. 7 IKU dört nala koşturur. Sonradan 10 IKU dört nala koşturur. Ve
3 DANNA (koşturularak toplam atın koşması gereken) süreyi bitirir.
(Atlar) döndüklerinde (koşumlarını) çözerler. Bakımlarını yapar. Yem torbalarını takıp onları kazığa bağlar. Gün ortasında kuru ot yiyip dururlar. İkindi vakti 2 AMATU (etrafta) dolaştırır. Su içirir, sonra da kazığa bağlarlar. Akşam olunca (koşumlarını) koşarlar. 1 DANNA yürütür. Döndüklerinde (koşumlarını) çözerler. Bakımlarını yaparlar. Ahıra götürürler. Gece boyunca saman gibi kuru ot yerler.
Sabah olunca ve onları ahırdan çıkarırlar ve koşumlarını koşarlar.
Onları 2 DANNA koşturur ve geriye gelir gelmez, (atların koşumlarını) çözerler. Bakımını yaparlar fakat (onlara) su vermezler. Sonra onları ahıra götürürler. Akşam olunca tekrar (koşum takımlarını) koşarlar. Onları 1 DANNA yürütür. Döndüğünde (atların koşumlarını) çözerler. Bakımlarını yapar fakat su vermezler. Ahıra götürür ve (atlar) gece boyunca kuru ot yerler.
Sabah olunca ahırdan çıkarırlar ve (koşumlarını) koşarlar. Onları 2 DANNA dört nala koşturur. Ardından 80 IKU geriye dönerken (de) 1 DANNA 20 IKU dört nala koşturur. Geri getirdiklerinde (atların koşumlarını) çözerler. Onları örtülerle örterler ve ahıra götürürler. Fakat ahır çok sıcaktır. Atlar terlerini atıp huysuzlaştığında (üzerinden) dizgini alınır (alınmaz) örtüleri de alırlar ve yuları bağlanır.
Ocakta tuz eritilir. Mayalandırma fıçısında maltı çalkala(yıp cıvıtır). Bir bardak tuzlu su ve bir bardak sulu malt veri(p) içer(ir)ler. Sonra onları nehre yıkamak için götürürler. Onları yıkarlar, titreterek suyunu silkindirirler. Nehirden gelince ahıra götürürler. Sonra yeniden bir bardak tuzlu su ve bir bardak sulu maltı içmek için verirler. Dinlenip yatışınca (atları) nehre götürürler ve yıkarlar. (Ardında atları) titreterek suyunu silkindirirler.
Sudan çıktıklarında, bir avuç dolusu kuru ot verirler. Kuru otu yiyip bitirdiklerinde tekrar yıkarlar ve titreterek suyunu silkindirirler. Onlar sudan çıktıklarında su verirler. Tekrar yıkarlar, titreterek suyunu silkindirirler. Bütün gün boyunca yıkanıp yıkayıp ve titreterek suyunu silkindirip dururlar. Yol boyunca üç avuç dolusu su verip dururlar. Akşam olunca nehirden getirirler. Onları ahıra götürürler. Onlara bir ŠATU-kabı ölçüsünde bulguru, kuru ot ile karıştırıp verirler. Bütün gece boyunca yiyip dururlar.
Onları ahıra götürürler. Ahıra kapatılmışlardır. On gün boyunca öylece dururlar. Tavlaya çekerler. Onlar için bu tarafa yem dökülmüştür. Öbür taraf (da) arpa dökülmüştür. Kuru ot (da) yiyip dururlar.
Fakat yedinci gün onları ahırdan çıkarırlar. Onları sıcak su ile yıkarlar ve kuru ot yerler. Sonra tereyağı ile ovulup dururlar. (Sonra) ahıra tekrar götürürler. Üç gün daha dururlar ve ahıra kapatırlar.
Fakat dördüncü gün ahırdan çıkarırlar. Bütün gün boyunca aç ve susuz dururlar. Akşam olunca 10 IKU tırnakları üzerinde yürürler. Akşamleyin bütün gece boyunca kuru ot yerler.
Ertesi gün ahırdan çıkarılırlar. Şafak vakti sıcak su ile (yıkayıp) silkindirirler, sonra çayıra bırakılırlar, yemlerini yiyip dururlar. Onuncu gün, tırnakları üzerinde yürürler. 2 DANNA (daha) yürütürler. On birinci gün (atlar) az yürütülür. 2 DANNA tırnakları üzerinde yürütürler ve geriye götürürler. Kazığa çekilip (bağlanır). Bütün gün boyunca öylece dururlar. Öğlen olunca kuru ot yerler. Akşam olunca onların (koşum takımlarını) koşarlar ve 30 IKU hızlı olarak yürütürler. Geriye geldiklerinde, (koşumlarını) çözerler, bakımlarını yaparlar. Fakat su vermezler. Ahıra götürür. Bütün gece saman gibi kuru ot yerler.
Ertesi gün ahırdan çıkarılıp (koşum takımlarını) koşarlar. ½ DANNA hızlı olarak yürütürler, dört nala koştur(ul)maz. Geriye geldiklerinde (koşumlarını) çözerler, sıcak su ile (yıkayıp) silkindirirler. Çayıra bırakırlar. Yem(ler)ine bir SATU-ölçüsünde bulgur karıştırıp verirler. Yem(ler)ini bitirince tekrar (koşum takımlarını) koşarlar. Onuncu günde 2 DANNA yürütürler. Gün gün (daha) az koşturup dururlar. Paylarına düşen arpayı yerler."
Kadeş Antlaşması metnini içeren tabletten çeviri: (MÖ XIII. yüzyıl. Eski Şark Eserleri Müzesi):
"Onbirinci günde kazığa (çekilip) bağlarlar. Bütün gün boyunca öylece dururlar. Yem ve su vermezler, öğlen olunca bir avuç dolusu kuru ot verirler. Akşam olunca onları ahırdan çıkarılırlar, (koşum takımlarını) koşarlar ve ½ DANNA hızlı olarak yürütürler. Geriye dönünce (koşumlarını) çözerler, bakımını yaparlar onlara su verirler. Daha sonra ahıra götürürler. Bütün gece boyunca kuru ot yerler.
Ertesi gün, şafak vakti ahırdan çıkarılıp (koşum takımlarını) koşarlar, ½ DANNA hızlı olarak yürütürler. 7 IKU dört nala
koştururlar. Dönünce (koşumlarını) çözerler. Sonra üç kez yıkayıp silkindirirler.
On gün (boyunca her gün) 3 DANNA hızlı olarak yürütürler. Gün gün (daha) az koşturup (yürütürler) fakat 7 IKU tırısa kaldırıp durur. Döndüklerinde bakımını yapar ve suyu(nu) verirler. Sonra ahıra götürürler. Sonra paylarına düşen kuru otu yiyip dururlar.
Onbirinci gün onları kazığa çekip (bağlarlar). Öğlen olunca da onlara bir avuç dolusu kuru ot yedirirler. Akşam olunca (koşumlarını) koşarlar. 30 IKU hızlı olarak yürütür. 7 IKU dört nala koştururlar. (Koşumlarını) çözdüklerinde bakımlarını yaparlar; ama su vermezler. Ahıra götürürler, bütün gece boyunca kuru ot yiyip dururlar.
Ertesi gün ahırdan çıkarırlar, (koşumlarını) koşarlar. ½ DANNA hızlı yürütürler. Döndüklerinde (koşumlarını) çözerler. Bakımlarını yaparlar, kazığa çekerler. Onlar orada aç ve susuz kalırlar. Akşam olunca (koşumlarını) koşarlar. ½ DANNA ve 20 IKU hızlı olarak yürütüp dört nala koşturur. Dönünce (koşumlarını) çözerler, bakımını yaparlar. Fakat su vermezler. Ahıra götürürler gece boyunca kuru ot yiyip dururlar.”
Hititolog Prof. Dr. Güngör Karauğuz
Referanslar:
1 Yakar, 2011, s. 21.
2 Öztan, 2010, s. 90.
3 Çoruhlu, 2012, s. 1052 vd.
4 Kuzmina, 1977, s. 28-29; Borodin, 2003, s. 5; Petrenko-Asilgarayeva, 2007, s. 120; Vaynşteyn, 1996, s. 90-91.
5 Ünal, 2013, s. 44.
6 Kınal, 1953, s. 183-185.
7 Tosun-Yalvaç, 1975, s. 259.
8 Balkan, 1951.
9 Kınal, 1953, s. 189.-
10 Alp, 2001, s. 55.
11 KUB XV 5 III 36.
12 Ertem, 1965, s. 27.
13 Alp, 1991, s. 19 (Mşt. 75/15).
14 Goetze, 1933, s. 52 vd.
15 Otten, 1981, s. 8.
16 Otten, 1981, s. 12.
17 Beckman, 1996, s. 133 vd.
18 KUB XIX 29 IV 16-20.
19 KBo IV 4 II 73.
20 Sturm, 1939, s. 58.
21 HT 1 II 34-41.
22 KUB XXX 45 I 11-14.
23 KUB XIII 35 III 18-26.
25 Ertem, 1965, s. 30.
25 KBo X 10 III13, IV 13; KUB XXI 38 18-21, XXVI 90 IV 6.
26 Ünal, 2016, s. 346.
27 KBo III 8 Ay. 14-18.
28 Ünal, 2013, s. 50 vd.
29 Karauğuz, 2015, s. 125.
30 KUB XXX 32 IV 15-16.
31 KUB XXIV 2=1 KBo IV 3 III 27.
32 IBoT I 36 III 55-59.
33 Kılıç-Albayrak, 2012, s. 710; Onay, 2013, s. 484.
34 Ünal, 1980, s. 168, 170.
35 KUB XXXIX 56 II.,
36 Gavaz, 2016, s. 110 vd.
37 KUB XXX 32 IV 6-14.
38 Akdoğan, 1989, s. 62. ,
39 KUB VII 25 I 6-11.
40 Güterbock, 1960, §15 (A II 11-13; §26 (A III 7-11).
41 Karauğuz, 2018, s. 94.
42 KUB XXIII 72 Ay. 55-56.
43 Karauğuz, 2018.
44 Karauğuz, 2002, §57 (A Ay. IV 19-24).
45 Karauğuz, 2002, §4 (Öy. 31-40).
46 Karauğuz, 2002, §5 (A Öy. 38-47).
47 Gülensoy, 1995, s. 95 vd.
48 Karauğuz, 2018, s. 79-80.
49 Ünal, 2013, s. 45.
50 CTH, s. 284-287.
Kaynak: https://www.zdergisi.istanbul/makale/hititlerde-at-seyis-kikkulinin-kitabi-298
Kadir Ebrek
TEREF