İbn İyâs’ın tam ismi “Ebû’l-Berekât Muhammed b. Ahmed b. İyâs Zeyneddin (ya da Şehâbeddin) en-Nâsırî el-Çerkesi ”dir. (Brockelmann)
Kitaplarında halk diline ait kelimeler kullanması ve üslubunun pek çok Arap müverrihe göre daha sade olması Arapça’nın anadili olmadığını gösterir ve bu durum Çerkes asıllı olmasından ileri gelmektedir. En önemli eseri beş ciltten oluşan Bedâi‘ ez-Zuhûr adlı tarih çalışmasıdır.
Dedesi olduğu ileri sürülen İyâs el-Fahri, Çerkes Sultan ez-Zâhir Berkuk’a verilerek onun memlûkları arasına katıldı. Sultan Berkuk’un memlûku olduğu için “Zâhirî” nisbesini aldı. O, hızlı bir şekilde yükseldi ve Berkuk’un oğlu Sultan en-Nâsır Ferec döneminde ikinci devâdâr vazifesine tâyin edildi.İbn İyâs’ın babası Şehâbeddin Ahmet memlûk oğlu olduğu için, memlûk çocuklarına has bir zümre olan Evlâd en-Nâs sınıfındandı.O, pek çok emîr ve yüksek dereceli devlet adamları ile yakın ilişkisi olan tanınmış bir kişi idi.
Çerkes tarihçilerinden Muhammet İyas’ın oğlu (hicri 908 yılında 84 yaşında ölmüştür) İbnü İyas’ın “Bedaihuzzur Fi Vekaidil Huşur” adlı kitabı Çerkes Memluk Tarihi hakkında bütün diğer yazılanlardan çok daha o döneme ilişkin ayrıntılı bilgiler içermektedir. Bu yapıtlarda sultanlardan Kanşaue Ğur’un müzisyen olduğu ve müzik ile çok yakından ilgilendiği ve bestelerinin o dönemde yayınlanmış olduğundan , yine Sultan Janbolet’in savaş bilimi ve askeri eğitim üzerine yazılmış kitapları olduğundan sözedilir.1501 yılında yönetimde olan KANŞAUE Ğur aynı Kaytbay gibi bilime ve imara büyük önem veren sanatı özelliklede müziği ve müzisyenleri sevip gözeten birisi olarak bilinir. Onun döneminde Mısır’da ilk kez yel değirmenleri kurulmuş, büyük parklar yapılmış, deniz bilimleri üzerine ilk okullar açılmış, kimsesiz çocuklar için yurtlar açılmış, yönetim yeniden ve disiplin içerisinde yapılandırılarak yönetim sağlam biçimde yeniden oluşturmuştur. Yoksullara ve düşkünlere karşı çok sevecen olarak bilinen ve zaman zaman halkın arasına girip kendi eliyle yardımlar dağıtan bu sultan aynı zamanda bilime çok önem verdiği, beş dil bildiği İbn-ü İyas’ın kitabında belirtilir.
Mısır’daki Çerkeslerin arasından o dönemde İyas gibi pek çok yazar, tarihçi, bilim adamı yetişmiştir. Yine bunlardan biri olan Bibres/Bibars, 11 ciltlik Mısır tarihini inceleyen kitabında (Zubdetül Fikre Fi Tarihil Hicre) Çerkes sultanlar döneminden uzun uzun sözetmektedir (bu kitap hala Kahire Üniversite Kütüphanesi’nde bulunmaktadır). Yine Yusuf oğlu, Halil oğlu Abdülhamit Kuddusi de bunlardan birisidir. Aynı şekilde bu kişinin de Mısır’ın o dönemi üzerine kitapları vardır. “El Muhteşer Fi Tarihil Misra” adlı, Mısır sultanlarının kısa tarihçesini anlatan kitabında ayrıntılı olarak Çerkes sultanlarından sözetmektedir. Yine Çerkeslerden Emir Eşbek’in hicri 8756 yılında Kafkasya’ya gidişi ve Kafkas halkları arasında bulunması ve ilişkilerini anlatan bir başka bir kitabı vardır.
-İbn İyâs,Bedai‘ ez-Zuhûr fî Vekâi‘ ed-Duhûr, C. IV, Nşr. Muhammed Mustafa, Kahire, 1984,s. 47
–ELBED Hasan,Gukhinej (hatıralar) adlı kitabından
Fatma Nart
TEREF