Burada göstərilir ki, Sultan ikinci Əbdülhəmid dönəmində heç torpaq itirmədi, amma mütəxəssislər bunun əksi olduğunu söyləyir, əslində tam doğru deyirlər. Osmanlının ən böyük torpaq itkisi Sultan Əhməd dönəmində olmuşdur. Amma necə olmuş da Prezidentə yanlış informasiya verilmişdir. Əslində əksəriyyət müsəlman mənbələr daha çox dezinformasiya yayırlar. Bu da rəhbərlərin yanlış qərar verməsinə səbəb olur. Alternativ informasiya isə xəncər bıçaqla qarşılanır.
Aşağıda Sultan II Əbdülhəmid (Abdulhamid) haqqında faktlara əsaslanan, informasiya təqdim edirəm.
Sultan II Əbdülhəmidin Hakimiyyət Dövrü və Osmanlı Dövlətinin İnkişafı
Sultan II Əbdülhəmid Osmanlı imperiyasının 34-cü sultanı olmuş və dövlətə 1876–1909-cu illər arasında, yəni 33 il rəhbərlik etmişdir. O, Osmanlı tarixinin ən çətin və mürəkkəb dövrlərindən birində hakimiyyətə gəlmişdir. Bu dövr imperiyanın həm daxili böhranlar, həm də xarici təzyiqlərlə üzləşdiyi bir zaman idi.
Hakimiyyətə Gəlişi və Siyasi Xətti
II Əbdülhəmid taxta çıxdıqda Osmanlı dövləti maliyyə böhranı içində idi, millətçi hərəkatlar güclənmiş, Avropa dövlətləri isə imperiyanın daxili işlərinə açıq şəkildə qarışmağa başlamışdı. Sultan hakimiyyətinin ilk illərində I Məşrutiyyət elan edilsə də, 1878-ci ildən sonra parlamenti bağlayaraq mərkəzləşdirilmiş idarəetməyə keçmişdir. Onun əsas məqsədi imperiyanın dağılmasının qarşısını almaq idi.
Torpaq İtkiləri və Ərazi Məsələsi
II Əbdülhəmidin dövründə Osmanlı imperiyası ümumi olaraq torpaq itirmiş, əhəmiyyətli yeni torpaq qazanmamışdır. Bu itkilər əsasən Avropa dövlətlərinin siyasi və hərbi təzyiqləri nəticəsində baş vermişdir.
Əsas torpaq itkiləri bunlardır:
Rumıniya, Serbiya və Monteneqro tam müstəqillik qazandı
Bolqarıstan muxtar knyazlıq oldu
Bosniya və Hersoqovina 1878-ci ildə Avstriya-Macarıstan tərəfindən işğal edildi
Tunis 1881-ci ildə Fransa tərəfindən ələ keçirildi
Misir 1882-ci ildən etibarən faktiki olaraq İngiltərənin nəzarətinə keçdi
Krit adası 1898-ci ildə Osmanlı nəzarətindən çıxdı
Bu səbəbdən II Əbdülhəmid dövrü ərazi baxımından itkilərlə yadda qalmışdır. Lakin o, mövcud torpaqları qorumaq üçün uzun müddət müharibədən qaçmağa çalışmışdır.
İqtisadi, Təhsil və Texniki İnkişaf
Torpaq itkilərinə baxmayaraq, II Əbdülhəmid dövrü daxili inkişaf baxımından mühüm nailiyyətlərlə seçilir:
Təhsil sahəsində yüzlərlə yeni məktəb açıldı, müasir liseylər və müəllim seminariyaları yaradıldı
İstanbul Universitetinin (Darülfünun) əsası qoyuldu
Dəmiryolu layihələri, xüsusilə Hicaz Dəmir Yolu, İslam dünyası üçün strateji və dini əhəmiyyət daşıyırdı
Teleqraf və poçt şəbəkəsi imperiyanın böyük hissəsini əhatə etdi
Xəstəxanalar, kitabxanalar və arxivlər quruldu
Panislamizm Siyasəti
II Əbdülhəmidin ən mühüm siyasətlərindən biri panislamizm idi. O, özünü bütün müsəlmanların xəlifəsi kimi təqdim edərək Osmanlıdan kənarda yaşayan müsəlmanlarla əlaqələri gücləndirməyə çalışmışdır. Bu siyasət xüsusilə İngiltərə və Fransa kimi müstəmləkəçi dövlətləri narahat edirdi.
Taxtdan Endirilməsi və Tarixi Qiymətləndirmə
1909-cu ildə II Məşrutiyyət tərəfdarları və İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti tərəfindən taxtdan endirilmişdir. Uzun müddət “istibdadçı” kimi təqdim olunsa da, müasir tarixçilər II Əbdülhəmidin dövləti mümkün qədər uzun müddət ayaqda saxlamağa çalışan praqmatik və uzaqgörən lider olduğunu vurğulayırlar.
Nəticə
Sultan II Əbdülhəmid torpaq baxımından çətin bir dövr yaşamış, imperiya ərazilərinin bir hissəsini itirmişdir. Lakin o, müharibələrdən qaçaraq dövlətin ömrünü uzatmış, təhsil, nəqliyyat və idarəçilik sahələrində mühüm islahatlar həyata keçirmişdir. Buna görə də II Əbdülhəmid Osmanlı tarixində həm mübahisəli, həm də son dərəcə əhəmiyyətli bir şəxsiyyət kimi qalmaqdadır.
СалеH Мəмəдов, professor
TEREF