Azərbaycanda sahibkarların uzun müddətdir səsləndirdiyi eyni narazılıq var: gömrük orqanları onların bəyan etdiyi gömrük dəyərini qəbul etmir, dəyərləndirmə üsulunu dəyişir, malları saxlayır, əlavə rüsum və vergi tələb edir, sonra da bütün bunları Dövlət Gömrük Komitəsinin “Vahid Metodikası” ilə əsaslandırmağa çalışır. Sahibkarlar dövlət orqanlarına və mətbuata müraciətlərində qanuniliyi sual doğuran bu problemdən çıxış yolu axtarırlar. Əslində, gömrükdə təcrübə kimi təsvir olunan bu vəziyyət hüquqi baxımdan çox sadə, amma çox sərt bir sual doğurur: daxili təlimat qanunu əvəz edə bilərmi?

Reyting.az-ın araşdırmasına görə, mətbuatda dərc olunan materiallardan və sahibkar müraciətlərindən görünür ki, bu problemlə bir çox hüquqi şəxslər üzləşiblər, onlardan biri “Fenix Parts Group”-dir. Adıçəkilən MMC-nin rəhbərliyində təmsil olunan Elxan Qarayev də təsdiqləyir ki, problem onlarla məhdudlaşmır, başqa sahibkarlar da oxşar narazılıqlar səsləndirirlər.

Onun sözlərinə görə, sahibkarlar bildirirlər ki, gömrük orqanları Dövlət Gömrük Komitəsinin (DGK) Vahid Metodikasına istinad edərək idxal etdikləri malların bəyan olunmuş gömrük dəyərini qəbul etmir, dəyərləndirmə üsulunu dəyişir, xüsusən istifadə olunmuş və köhnə mallar üzrə 1-ci üsulu rədd edib 6-cı üsulla daha yüksək gömrük dəyəri hesablayır, sonra isə təklif xarakterli bildirişlər verməklə malları saxlayır və sahibkarları əlavə rüsum, vergi və təminat ödəmək məcburiyyətində qoyurlar.

Görəsən, E. Qarayevin rəhbərliyində təmsil olunduğu MMC bu praktikanı qiymətləndirir? Həmin Metodika qanunlara və Nazirlər Kabinetinin Qaydalarına nə dərəcədə uyğundur? Belə bildirişlərin hüquqi təbiəti nədir və sahibkarların səsləndirdiyi mümkün sui-istifadə riskləri hansı hüquqi əsaslarla izah oluna bilər?

Birinci sualın cavabı

Dövlət Gömrük Komitəsinin 21 yanvar 2026-cı il tarixli, 3-33/036S nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Gömrük dəyərinin müəyyən edilməsinin vahid Metodikası” qanun deyil. Bu sənəd DGK-nin daxili tətbiq xarakterli aktıdır. Onun hüquqi qüvvəsi “Gömrük tarifi haqqında” Qanundan, Gömrük Məcəlləsindən və Nazirlər Kabinetinin 24 iyun 2024-cü il tarixli, 312 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Gömrük dəyərinin müəyyən edilməsi üsullarının tətbiqinə dair Qaydalar”dan aşağıdır.

Bu, yalnız nəzəri müddəa deyil. “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanununun 2.6-cı maddəsi açıq deyir ki, digər normativ hüquqi akt qanunla ziddiyyət təşkil etdikdə qanun tətbiq edilir. 4.4-cü maddə aşağı səviyyəli aktların yuxarı səviyyəli aktlarla ziddiyyət təşkil edə bilməyəcəyini, 8.0.7-ci maddə isə normativ aktların ziddiyyətsizliyini tələb edir. Metodikanın özünün 1.3-cü bəndi də eyni xətti qəbul edir: qanunvericilik aktlarında fərqli qaydalar olduqda, həmin aktlar tətbiq olunur.

Başqa sözlə, DGK-nin Metodikası qanunu izah edə bilər, amma qanunu dəyişdirə, genişləndirə və sahibkar üçün qanunda olmayan yeni yük yarada bilməz.

DGK-nin Metodikası…

Qanun nə tələb edir? Əvvəl 1-ci üsul, sonra qalanları “Gömrük tarifi haqqında” Qanunun 12.2-ci maddəsi gömrük dəyərinin müəyyən edilmə üsullarının ardıcıl tətbiqini tələb edir. 18.1-ci maddə isə daha da aydındır: ehtiyat üsulu yalnız 13-17-ci maddələr üzrə gömrük dəyərini müəyyən etmək mümkün olmadıqda tətbiq edilə bilər. Yəni 6-cı üsul son çarədir, ilk fürsət deyil.

Eyni yanaşma Nazirlər Kabinetinin 312 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş Qaydalarda da qorunur. 1.8-ci bəndə görə, Qanunun 13-cü maddəsindəki şərtlər ödənirsə, 1-ci üsul tətbiq edilməlidir. 1.9-cu bəndə görə, növbəti üsula yalnız əvvəlki üsulla gömrük dəyərini müəyyən etmək mümkün olmadıqda keçmək olar. 2.12 və 2.13-cü bəndlər isə göstərir ki, şübhə yoxdursa, bəyan olunmuş qiymət əlavə məlumat istənilmədən qəbul edilməlidir; şübhə varsa, sahibkara əlavə məlumat təqdim etmək imkanı verilməli və sövdələşmə konkret araşdırılmalıdır.

Hüquqi məntiq çox sadədir: əvvəl real sövdələşmə qiymətinə baxılır. Onu kənara atmaq üçün isə ümumi şübhə yox, konkret və əsaslandırılmış səbəb lazımdır.

Yeni Metodika qanuni mexanizmi zəiflədir

Yeni Metodika zahirdə düzgün başlayır. 1.2-ci bənddə GATT VII maddəsinin prinsiplərinə istinad edir, 1.3-cü bənddə isə qanunun üstün olduğunu təsdiqləyir. Problem isə məhz bundan sonra başlayır.

Sənəd 2.5 və 3.1-ci bəndlərdə “malın ədalətli/normal qiyməti” anlayışını ayrıca xətt kimi gətirir. Yəni bir tərəfdən “faktiki ödənilmiş və ya ödənilməli olan qiymət” prinsipinə istinad edilir, o biri tərəfdən isə paralel dəyərləndirmə fəlsəfəsi qurulur. Bu, hüquqi baxımdan təhlükəli görünür. Çünki real sövdələşmə qiyməti əsas götürülməli olduğu halda, gömrük əməkdaşına “normal qiymət” məntiqinə sürüşmək üçün əlavə dayaq verilir.

Bununla yanaşı, müqavilə, invoys, ödəniş, daşınma və sığorta sənədləri ilə yanaşı ARAS, statistika, kataloqlar, vergi sistemindən alınan məlumatlar və digər dövlət orqanlarının məlumatları da faktiki olaraq dəyərin “formalaşma mənbəyi” müstəvisinə yaxınlaşdırılır. Belə çıxır ki, sahibkarın real alqı-satqı sənədi ilə hardansa götürülmüş kataloq qiyməti eyni hüquqi masada əyləşir. Əslində biri əsas sübutdur, o biri ən yaxşı halda köməkçi yoxlama vasitəsi olmalıdır.

1-ci üsul kağız üzərində əsasdır, praktikada isə…

Metodikanın 5.1.1-ci bəndi 1-ci üsulu əsas üsul kimi təqdim edir. Amma 5.1.3 və 5.1.5-ci bəndlər onu rədd etmək üçün elə geniş və elastik əsaslar yaradır ki, 1-ci üsul bəzən əsas yox, gömrüyün istəsə tətbiq edəcəyi istisna üsuluna çevrilir. “Uyğunsuzluq”, “sənədlərin yetərsizliyi”, “ARAS əsasında düzgün bəyan edilməməsi”, “kommersiya şərtlərinin tam ifadə olunmaması”, “üçüncü tərəf vasitəsilə maliyyələşmə” və sair.

Daha kobud nümunə odur ki, xammalın qiymətinin hazır məhsulun qiymətini üstələməsi 1-ci üsulun tətbiqinə qarşı arqument kimi təqdim olunur. Halbuki bazarda endirimli satış da, stokdan çıxarma da, likvidlik problemi də, ikinci əl bazarı da var, zərərli satış da. Amma sənəd sanki real bazarı yox, nəzəri iqtisadiyyat dərsliyini əsas götürür.

Bir az ironik, amma tam dəqiq desək, Metodika 1-ci üsulu o qədər “qoruyur” ki, praktikada ona növbə çatana qədər sahibkar artıq ya təminat vermiş olur, ya da əlavə yükü qəbul etməyə məcbur qalır.

İşlənmiş mallar: Əlavə 2 açıq danışır

Metodikanın Əlavə 2-si “işlənmiş (istifadə olunmuş, köhnəlmiş) mallar” üçün yalnız VI üsulu işarələyir. Bu, artıq yozum məsələsi deyil; mətnin özündə görünən problemdir. Bu o deməkdir ki, işlənmiş mallar üzrə 1-ci üsul faktiki olaraq əvvəlcədən kənara qoyulur. Halbuki nə “Gömrük tarifi haqqında” Qanunda, nə Gömrük Məcəlləsində, nə də Nazirlər Kabinetinin 312 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş Qaydalarda “işlənmiş mallar yalnız 6-cı üsulla qiymətləndirilir”,- deyən norma yoxdur. Qanun malın yeni və ya köhnə olmasına görə yox, sövdələşmənin hüquqi etibarlılığına görə üsul seçir.

Sitat: “İşlənmiş malın idxalı öz-özlüyündə 1-ci üsulun rəddinə əsas ola bilməz. Əlavə 2 isə məhz bunu etməyə çalışır.”

“Minimum qiymət” məntiqi: gömrük dəyərləndirməsi, yoxsa..

Metodika eyni və eynicinsli mallar üzrə birdən çox sövdələşmə qiyməti olduqda minimum qiymətin əsas götürülməsini də yazır və nümunələrlə göstərir. Bu, hüquqi müqayisə yox, mexaniki seçimdir. Əsas məsələ müqayisə edilən əməliyyatların həqiqətən müqayisə edilə bilən olub-olmaması olmalıdır. Metodika isə işi sadələşdirib “minimumu götür” məntiqinə endirir.

Niyə minimum? Hüquqi cavab görünmür. Sanki gömrük dəyərləndirməsi aparılmır, qiymət menyusundan ən rahat rəqəm seçilir.

Bununla yanaşı, sənəddə “riskli hal”, “xüsusi diqqət halı”, “qeyri-standart hal” kimi bölgülərlə beynəlxalq ticarətin tam normal tədarük zəncirləri də bəzən az qala şübhəli profil kimi təqdim olunur. Treydinq şirkətinin bir ölkədə, göndərişin başqa ölkədən, hesablaşmanın üçüncü ölkədə olması qlobal ticarətdə adi haldır. Metodika isə bəzən bunu əlavə risk dili ilə müşayiət edir. Beynəlxalq ticarəti görüb təəccüblənən sənəd hüquqi sabitlik yaratmır.

Metodikadakı texniki səhvlər: gülməlidir, amma…

Sahibkarın malının saxlanmasına, əlavə rüsumuna, təminatına və məhkəmə mübahisəsinə təsir edən sənədin özündə elementar normativ texnika belə bəzən yerində deyil.

Yeni Metodikada eyni 8.16 nömrəsi iki dəfə verilir. 8.19-cu bənddə müddət 10 (beş) iş günü kimi yazılır. Yəni sənəd özü bilmir müddət on gündür, yoxsa beş. Bir yerdə bildiriş və (və ya) GDD deyilir, başqa yerdə artıq bildiriş və GDD birlikdə hüquqi nəticə doğuran sənədlər kimi işlədilir. Bir tərəfdən normativ məcburiyyət dili qurulur, o biri tərəfdən “60 təqvim günündən çox olmaması tövsiyə olunur” kimi yarım-tövsiyə, yarım-norma ifadəsi görünür. Bunlar sadəcə korrektor səhvləri deyil. Hüquqi nəticə doğuran sənəddə belə qüsurlar o deməkdir ki, normanın sərhədi aydın deyil, müddət dəqiq göstərilmir, prosedurun hansı mərhələsində hansı sənədin nə iş gördüyü tam müəyyənləşməyib. Üstəlik, Metodikanı bir az dərindən eşələyəndə daha çox səhlənkarlıq, qüsur və uyğunsuzluq ortaya çıxır. İşin gülməli tərəfi də elə budur: sahibkarın təqdim etdiyi sənədləri ələk-vələk edən, invoysun vergülünə qədər nöqsan axtaran gömrük orqanlarının öz normativ sənədlərini eyni diqqət və peşəkarlıqla hazırlaya bilmədiyi görünür. Bir tərəfdən sahibkardan ideal sənəd intizamı tələb olunur, o biri tərəfdən isə milyonlarla manata təsir edən metodikanın özündə maddə nömrəsi təkrarlanır, müddət həm on gün, həm beş gün yazılır, anlayışlar bir-birinə qarışır. Sadə dillə desək, sahibkarın kağızında toz axtaran sistemin öz sənədinin üstü lap qalın toz bağlayıb. Dövlət orqanı sahibkardan dəqiq invoys, dəqiq hesab, dəqiq sənəd tələb edirsə, əvvəlcə öz normativ mətnini dəqiq yazmalıdır.

Sitat: Milyonluq yük yaradan sənəddə 10 (beş) iş günü yazılırsa, bu artıq sadəcə texniki səhv deyil; bu, hüquqi müəyyənlik problemidir.

Metodikadakı digər qüsurlar

Metodikanın problemləri təkcə 1-ci üsulun zəiflədilməsi, işlənmiş malların VI üsula itələnməsi və köhnə blankların yaşadılması ilə bitmir. Sənədin içində daha dərin və daha sistemli qüsurlar da görünür. Məsələn, orada beynəlxalq ticarətin aktual terminologiyası ilə belə tam uyğunluq yoxdur: İnkoterms xəttində artıq praktik dövriyyədən çıxmış DDU terminindən istifadə edilir. Halbuki müasir İnkoterms sistemində bu termin işlədilmir. Yəni sənəd bir tərəfdən özünü beynəlxalq qaydalara uyğun təqdim edir, o biri tərəfdən həmin qaydaların köhnə versiyası ilə danışır.

Bununla yanaşı, Metodikanın bəzi bəndləri gizli “minimum qiymət” və ya “dəyər tavanı” məntiqi yaradır. Xüsusən endirimlərin yalnız müəyyən sərhədlər daxilində qəbul edilməsi, malın maya dəyərindən aşağı satışa şübhə ilə yanaşılması, “ağlabatan hədd”, “aktual hesab edilən mənbələr”, “etibarlı internet mənbələri” kimi açıq-uclu ifadələrin işlədilməsi vəzifəli şəxsə həddindən artıq geniş şərh imkanı verir. Hüquqi dövlətdə norma sahibkara əvvəlcədən davranışını proqnozlaşdırmaq imkanı verməlidir; burada isə əksinə, norma özü elastikdir, sərtlik isə tətbiq edən şəxsin iradəsinə həvalə olunur.

Əlavə 2-də ayrıca ciddi problem yaradır. Burada təkcə işlənmiş mallar deyil, bəzi başqa mal və idxal kateqoriyaları üzrə də gömrük dəyərinin hansı üsulla müəyyən ediləcəyinə əvvəlcədən istiqamət verilir. Bu isə qanunun tələb etdiyi fərdi, mərhələli və ardıcıl yoxlama modelini zəiflədir. Çünki qanun deyir: əvvəl sövdələşmə qiymətinə bax, sonra zərurət olduqda növbəti üsula keç. Metodika isə bəzi hallarda hələ işin əvvəlində kateqoriyaya baxıb sanki “sən bu üsulluq deyilsən”,- mesajı verir.

Bir başqa çatışmazlıq da sənəd siyahılarının və sübut mənbələrinin açıq-uclu qurulmasıdır. Əlavələrdə və əsas mətnin müxtəlif hissələrində elə bir model yaradılır ki, sahibkar praktik olaraq heç vaxt “mən bütün lazımi sənədləri təqdim etmişəm”,- əminliyinə tam sahib ola bilmir. Çünki siyahı bitən kimi “digər sənədlər”, “əlavə məlumat”, “mənbəyi məlum olan materiallar” kimi rezin formulalar başlayır. Belə vəziyyətdə prosedur hüquqi müəyyənlik yaratmır, əksinə, daim yeni sənəd tələbi üçün açıq qapı saxlayır.

Üstəlik, yeni Metodikanın öz mətnində əvvəlki redaksiyanın aqibəti ayrıca və aydın norma ilə göstərilmir. Halbuki “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanununun 76.2-ci maddəsi normativ aktın ləğvinin ayrıca norma ilə həllini nəzərdə tutur. Bu qeyri-müəyyənlik də keçid və tətbiq baxımından əlavə sual yaradır.

Yeni Metodikadakı ən vacib məqam

Yeni Metodikanın sahibkar üçün ən güclü və ən faydalı cəhətlərindən biri odur ki, onun öz texnoloji sxemi prosedurun ardıcıllığını açıq göstərir: əvvəl qərar, sonra bildiriş.

Metodikanın 8.6-cı bəndində təsvir olunan sxemə görə:

1. gömrük bəyannaməsi təqdim edilir;

2. gömrük orqanı gömrük dəyəri üzrə müvafiq qərar qəbul edir;

3. bu qərar ya bəyan edilmiş dəyərin və üsulun təsdiqi, ya da gömrük dəyərinin müəyyən edilməsi üsuluna və dəyər həcminə düzəliş edilməsi barədə olur;

4. yalnız bundan sonra, yəni düzəliş qərarı verildiyi halda, 24 saat ərzində bildiriş təqdim olunur.

Bu ardıcıllıq çox vacibdir. Çünki buradan görünür ki, bildiriş prosedurun başlanğıcı deyil; əvvəl qəbul olunmuş qərarın sahibkara çatdırılması vasitəsidir. Yəni gömrük əvvəl qərar qəbul etməlidir, sonra həmin qərara əsaslanan bildiriş verməlidir. Əksinə, əvvəl “təklif xarakterli bildiriş” yazıb, dəyəri aydın əsaslandırılmadan müəyyən edib, sonra da “ya bunu ödə, ya bank qarantiyası gətir” demək Metodikanın öz məntiqi ilə uyğunlaşmır.

Qərarsız geri qaytarılma

Gömrük bəyannaməsinin geri qaytarılması üçün qanun hər dəfə ayrıca “Qərar” başlıqlı sənəd tələb etməsə də, bu, gömrüyə bəyannaməni səbəbsiz və əsassız qaytarmaq hüququ vermir. Gömrük Məcəlləsinin 151.2-ci maddəsi açıq şəkildə göstərir ki, bəyannamə təsdiq edilmədikdə bunun səbəbi rəsmən göstərilməli və müvafiq qeyd aparılmalıdır. Deməli, ayrıca formal qərar sənədi olmasa belə, hüquqi mahiyyət etibarilə burada təsdiqdən imtina barədə əsaslandırılmış qərar iradəsi mövcud olmalıdır.

Xüsusən gömrük dəyəri ilə bağlı hallarda bu tələb daha da sərtləşir. Gömrük Məcəlləsinin 221.1-ci maddəsi və yeni Metodikanın 8.6-cı bəndindəki texnoloji sxemə görə əvvəlcə gömrük dəyəri üzrə qərar qəbul edilməli, yalnız bundan sonra bildiriş verilməlidir. Buna görə də gömrük əvvəl qərar qəbul etmədən, sadəcə ümumi və ya təklif xarakterli bildiriş yazıb bəyannaməni geri qaytarırsa, bu artıq təkcə prosedur pozuntusu deyil, həm də qanunda və Metodikanın özündə nəzərdə tutulmuş ardıcıllığın pozulmasıdır.

Sitat: “Yeni Metodikanın ən vacib sahibkaryönlü tərəfi odur ki, onun öz sxemi əvvəl qərarı, sonra bildirişi tələb edir. Deməli, qərarsız bildiriş, xüsusən də dəyəri aydın əsaslandırılmadan müəyyən edib ödəniş və ya təminat tələb edən bildiriş, Metodikanın öz prosedur məntiqi ilə də toqquşur”.

Gömrük dəyəri mübahisəsi…

Burada çox vacib bir məsələ var: təsdiq edilmiş gömrük bəyannaməsi üzrə, əgər inzibati xəta, cinayət, qaçaqmalçılıq, qadağan olunmuş mal, yaxud gömrük qanunvericiliyinin pozulmasına dair ayrıca əsaslı dəlil aşkar olunmayıbsa, sırf gömrük dəyəri ilə bağlı mübahisəyə görə malların aylarla gömrükdə saxlanılmasını birbaşa nəzərdə tutan ayrıca norma görünmür. Əksinə, Gömrük Məcəlləsinin 1.0.10-cu maddəsi gömrük auditini malların və nəqliyyat vasitələrinin buraxılışından sonra aparılan yoxlama kimi müəyyən edir. Yəni qanunun öz məntiqinə görə dəyər mübahisəsi gömrükdə sonsuz saxlanma rejimi yaratmalı deyil; mallar buraxıldıqdan sonra da audit və sonrakı nəzarət mümkündür.

Bu yanaşma Məcəllənin digər müddəaları ilə də uzlaşır. 152.1-ci maddəyə görə gömrük bəyannaməsi qanunun tələblərinə cavab verdikdə təqdim olunduğu gün təsdiq edilir. 152.6-cı maddəyə görə həmin təsdiq tarixi mallara müvafiq gömrük prosedurunun tətbiq olunduğu tarix sayılır. 238.2-ci maddə isə gömrük borcunun gömrük bəyannaməsinin təsdiq edildiyi anda yarandığını müəyyən edir.

Əgər gömrük orqanı həqiqətən hüquqpozma görürsə, Məcəllə bunun üçün ayrıca mexanizmlər tanıyır. Məsələn, 58.1-ci maddə nəqliyyat vasitəsinin saxlanılmasını gömrük ödənişləri ödənilməmiş mallar, qadağan olunmuş mallar, yaxud gömrük qanunvericiliyinin pozulması barədə məlumat olduqda mümkün sayır. 76.1-ci maddə isə audit zamanı yoxlanılan məlumatlar, sənədlər və mallar qanun pozuntusunu ehtimal etməyə əsas verdikdə onların götürülüb saxlanılmasına imkan verir.

Yəni qanun saxlanmanı ayrıca hüquqpozma, qadağan, yaxud audit zamanı aşkarlanan pozuntu ehtimalı ilə bağlayır. Sırf gömrük dəyərinin necə hesablanması barədə mübahisə isə qanunda ayrıca, müstəqil “malları aylarla saxlamaq” əsası kimi görünmür.

Sitat: “Təsdiq edilmiş bəyannamə üzrə, ayrıca inzibati xəta və ya cinayət, qadağan olunmuş mal, yaxud gömrük qanunvericiliyinin pozulmasına dair əsaslı dəlil olmadan, sırf gömrük dəyəri mübahisəsinə görə malların aylarla gömrükdə saxlanılması qanunun sistematik məntiqi ilə uzlaşmır”.

“Yarana biləcək” borc beş aydır niyə yaranmır?

Burada ayrıca dayandırılmalı olan mühüm məqam “yarana biləcək əlavə gömrük borcu” anlayışıdır.

Gömrük Məcəlləsinin 163.6.2-ci maddəsi deyir ki, bəyannaməçinin malların buraxılışı ilə bağlı müraciəti olduqda, 221.1-ci maddəyə uyğun olaraq gömrük orqanının təqdim etdiyi bildirişdəki düzəlişlər nəticəsində yarana biləcək əlavə gömrük borcuna görə təminat verilməlidir. Yəni qanun burada artıq qəti müəyyən edilmiş borcdan yox, potensial, hələ dəqiqləşməmiş əlavə borcdan danışır.

Eyni Məcəllənin 221.1-ci maddəsi də bunu təsdiq edir. Həmin maddəyə görə gömrük orqanı gömrük dəyərinə düzəlişlər və onların əsaslandırılması barədə şəxsə yazılı bildiriş təqdim edir. Buraxılışı həyata keçirilməmiş mallar üzrə belə bildiriş ən geci 24 saat ərzində verilməlidir. 221.3-cü maddəyə görə sahibkar həmin bildirişdə göstərilən təklif olunan düzəlişlə razılaşmadıqda yuxarı gömrük orqanına və ya məhkəməyə müraciət edə bilər və müraciətə ən geci 10 gün ərzində baxılmalıdır. 221.4-cü maddə isə göstərir ki, sonradan sahibkarın müəyyən etdiyi gömrük dəyəri düzgün hesab edilərsə, saxlanc xərcləri və məsuliyyət məsələsi də gündəmə gələ bilər.

Buradan çıxan hüquqi məntiq aydındır:

• əvvəl şübhə yaranır;

• sonra təklif olunan düzəliş barədə bildiriş verilir;

• sahibkar təminat verir və ya razılaşmır;

• məsələ qısa müddətdə aydınlaşdırılır;

• “yarana biləcək” borc ya qəti borca çevrilir, ya da ümumiyyətlə aradan qalxır.

Amma praktikada və sahibkarların yaşadığı real mənzərə tamam başqadır. Təmsil etdiyim şirkət də eyni vəziyyətlə üzləşib: ünvanımıza daxil olmuş yük üzrə təqdim etdiyimiz gömrük bəyannaməsi Bakı Baş Gömrük İdarəsi tərəfindən Gömrük Məcəlləsinin 152-ci maddəsinə uyğun olaraq təsdiq edilib, gömrük rüsum və ödənişləri tərəfimizdən dərhal ödənilib, lakin buna baxmayaraq mallar sərbəst dövriyyəyə buraxılmayıb. Əvəzində mallar saxlanılıb, gömrük dəyərinə düzəliş üçün təklif xarakterli bildiriş təqdim olunub və faktiki olaraq belə şərt qoyulub: ya həmin məbləğ üzrə bank ödəniş qarantiyası təqdim edilməlidir, ya da mallar buraxılmayacaq. Biz bu qarantiyanı verməmişik. Çünki əvvəlki hallarda belə təminat təqdim olunsa da, məhkəmə mübahisəsi yekunlaşmadan gömrük vəsaiti bankdan tutaraq öz hesabına yönəldib. Hazırda isə beş ay keçməsinə baxmayaraq nə mallar buraxılır, nə də ortada qəti müəyyən edilmiş borc var.

Beləliklə, qanunda “yarana biləcək əlavə gömrük borcu” kimi nəzərdə tutulan müvəqqəti mexanizm praktikada sahibkarın boynuna keçirilmiş qeyri-müəyyən müddətli maliyyə təzyiqinə çevrilir. Sadə dillə desək, borc ya var, ya da yoxdur; amma sahibkar bəzi hallarda aylarla “ola bilsin var” rejimində saxlanılır. Bu isə artıq hüquqi müəyyənlik yox, uzadılmış qeyri-müəyyənlikdir.

Bu məsələdə Gömrük Məcəlləsinin 251.2-ci və 251.4-cü maddələri də mühümdür. 251.2-ci maddəyə görə, gömrük borcunun dəqiq məbləğini müəyyənləşdirmək mümkün olmadıqda, təminat gömrük orqanı tərəfindən hesablanmış mövcud və ya yarana biləcək gömrük borcunun ən yüksək səviyyəsində müəyyənləşdirilir. 251.4-cü maddə isə məhz 221.1-ci və 251.2-ci maddələrə uyğun olaraq, bildirişdə göstərilən düzəlişlər nəticəsində yarana biləcək əlavə gömrük borcunun ən yüksək səviyyəsində təminatın müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Yəni qanun gömrüyə sərt alət verir, amma bu alətin məntiqi müvəqqəti və operativ həll üçündür. Əgər həmin “yarana biləcək” borc qısa müddətdə qəti müəyyən edilmirsə, aylarla açıq saxlanılırsa və sahibkarın malları və ya təminatı üzərində davamlı yük kimi saxlanılırsa, onda hüquqi mexanizmin məqsədi dəyişmiş olur.

Bir az ironik, amma hüquqi cəhətdən dəqiq desək: normal hüquqda borc ya yaranır, ya da yaranmır; bəzi gömrük təcrübəsində isə borc aylarla “yarana biləcək” statusunda saxlanılır, sanki hüquqi vəziyyət yox, meteoroloji proqnozdur. Sabah yağış da ya yağacaq, ya yağmayacaq; amma “yarana biləcək gömrük borcu”nun beş ay ərzində hələ də havada qalması hüquqi müəyyənlik deyil.

Praktikada gömrük orqanlarının məhkəməyə təqdim etdiyi etiraz sənədləri də bu mənzərəni tamamlayır. Həmin sənədlərdən görünür ki, gömrük artıq öz praktikasını təkcə ümumi “şübhə” ilə deyil, Gömrük Məcəlləsinin 162.2-ci maddəsi üzrə bəyannamədə düzəliş tələb etmək hüququ, 163.6-cı, 221.1-ci, 246.1-ci, 258-ci və hətta 178-ci maddələr üzrə təminat, şərti buraxılış və müvəqqəti saxlanc məntiqi ilə əsaslandırmağa çalışır. Daha diqqətçəkən məqam isə budur ki, etiraz sənədində “təsdiq” anlayışı da daxili elektron sistem mərhələlərinə parçalanır: “bəyannamə təsdiqləndi”, “bəyannamə təsdiq olundu”, “yük buraxıldı”. Yəni qanundakı təsdiq institutu daxili proqram statusları ilə zəiflədilir. Eyni zamanda malların uzun müddət terminalda saxlanmasının əlavə xərclər yaratdığı etiraf olunur, amma bu vəziyyətin çıxış yolu kimi sahibkarın üzərinə əlavə təminat yükü qoyulur və bu, az qala hüquqi yardım kimi təqdim edilir. Sadə desək, etiraz sənədi gömrüyün mövqeyini gücləndirməkdən çox, problemin məhz necə qurulduğunu daha aydın göstərir.

Təminat “elə-belə” tələb edilə bilməz

Gömrük orqanının sahibkardan təminat tələb etmək hüququ var, amma bu hüquq açıq çek deyil. Gömrük Məcəlləsinin 250.2-ci maddəsi gömrük orqanına mövcud və ya gələcəkdə yarana biləcək gömrük borclarının ödənilməsini təmin etmək məqsədi ilə təminat tələb etmək səlahiyyəti verir. Amma həmin Məcəllə bunun sərhədlərini də müəyyən edir.

Əvvəlcə, 221.1-ci maddə aydındır: gömrük orqanı gömrük dəyərinə düzəliş etmək istəyirsə, bunu yazılı, o cümlədən elektron bildirişlə, əsaslandırılmış formada şəxsə təqdim etməlidir. Buraxılışı həyata keçirilməmiş mallar üzrə bu bildiriş ən geci 24 saat ərzində verilməlidir. Deməli, təminat tələbi aydın əsaslandırılmayan rəqəm üzərində yox, qanunun tələb etdiyi əsaslandırılmış düzəliş üzərində qurulmalıdır.

İkincisi, 163.6.2-ci maddə və 251.4-cü maddə təminat məsələsini sırf 221.1-ci maddəyə uyğun olaraq təqdim edilmiş bildirişdəki düzəlişlər nəticəsində yarana biləcək əlavə gömrük borcu ilə bağlayır. Burada iki şey vacibdir:

1. söhbət qəti müəyyən edilmiş borcdan yox, yarana biləcək əlavə gömrük borcundan gedir;

2. bu təminat məhz bildirişdə göstərilmiş düzəlişlərin nəticəsi üzrə müəyyən edilməlidir.

Üçüncüsü, 251.2-ci maddə deyir ki, gömrük borcunun dəqiq məbləğini müəyyənləşdirmək mümkün olmadıqda təminatın məbləği gömrük orqanları tərəfindən hesablanmış mövcud və ya yarana biləcək gömrük borcunun ən yüksək səviyyəsində müəyyənləşdirilir. Amma burada da açar söz “gömrük orqanları tərəfindən hesablanmış”dır. Yəni “ən yüksək səviyyə” belə qanuni hesablamanın nəticəsi olmalıdır, təxminin yox.

Dördüncüsü, 258.1-ci maddə təminat üsullarını sadalayır: girov, veksel zaminliyi (aval), bank qarantiyası, depozitə köçürmə, sığorta müqaviləsi, üçüncü şəxsin zaminliyi, avans ödəmə. 258.2-ci maddə isə açıq deyir ki, bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla, şəxs həmin təminatların hər birindən istifadə etmək hüququna malikdir. Bu çox vacib normadır. Çünki praktikada bəzən sahibkarlara sanki yalnız bank qarantiyası və ya avans ödəmə mümkün imiş kimi yanaşılır. Halbuki qanunun ümumi qaydası seçimin sahibkarda olduğunu göstərir.

Beşincisi, 250.5-ci maddə deyir ki, bu Məcəllədə başqa hallar nəzərdə tutulmamışdırsa, gömrük orqanları müvafiq mallar və gömrük bəyannaməsi üçün yalnız bir təminat tələb edə bilərlər.

Buradan çıxan nəticə aydındır: gömrük orqanı sahibkardan təminatı yalnız qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda, əsaslandırılmış bildiriş əsasında, konkret hesablamaya söykənərək tələb edə bilər. Əgər praktikada hər hansı qərar və ya əsaslandırılmış hesablamadan əvvəl sadəcə təklif xarakterli, ümumi, şablon və rəqəmin haradan çıxdığı göstərilməyən bildiriş verilir, sonra da “ya bunu ödə, ya da bank qarantiyası gətir” deyə tələb qoyulursa, bu, təminat institutunun qanuni məqsəddən kənar istifadəsi barədə ciddi sual yaradır.

Sitat: “Gömrük orqanı təminatı elə-belə tələb edə bilməz. Gömrük Məcəlləsinin 221.1, 163.6.2, 251.2, 251.4 və 258.1-258.2-ci maddələrinin sistemli mənasına görə təminat yalnız əsaslandırılmış düzəliş, konkret hesablanmış və ya hesablanması izah edilmiş yarana biləcək əlavə gömrük borcu və qanunda nəzərdə tutulmuş prosedur çərçivəsində tələb oluna bilər”.

Bildiriş hüquqi baxımdan nədir?

Burada ikinci böyük mübahisə “bildiriş” anlayışıdır. “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 2.0.2-ci maddəsinə görə inzibati akt konkret məsələyə dair hüquqi nəticə yaradan qərar, sərəncam və ya digər hakimiyyət tədbiridir. Deməli, sənədin adı yox, məzmunu və doğurduğu nəticə əsasdır.
Gömrük Məcəlləsinin 221.1-ci maddəsi və Metodikanın 8.23-cü bəndi tələb edir ki, gömrük dəyərinə düzəlişlə bağlı bildiriş əsaslandırılmış olsun və konkret əlamətləri göstərsin. Amma sahibkarların təqdim etdiyi materiallarda çox vaxt şablon, ümumi və qeyri-fərdiləşdirilmiş mətnlərdən istifadə olunduğu görünür.

Praktik problem ondadır ki, hüquqi baxımdan “təklif xarakterli” görünən gömrük dəyərinə düzəlişlər edilməsi üçün bildiriş faktiki olaraq malların saxlanılması, təminatın tələb edilməsi və sahibkarın artıq ödənişə sövq olunması ilə nəticələnən vasitəyə çevrilir. Yəni kağızda təklif, nəticədə isə real məhdudiyyət.

Ən ağrılı problemlərdən biri də odur ki, şikayət mexanizmi bəzi hallarda hüquqi müdafiə vasitəsi kimi deyil, formal prosedur mərhələsi kimi işləyirmiş təəssüratı yaradır. Bəyannaməçi gömrük orqanının qanunsuz hesab etdiyi hərəkətindən və ya hərəkətsizliyindən şikayət edib hüquqi qiymət verilməsini tələb etdikdə, qanuna görə yuxarı orqan bunu özü araşdırmalı və nəticə üzrə qərar qəbul etməlidir. “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 71.2-ci maddəsi belə şikayətləri açıq tanıyır, 79.5-ci maddəsi isə baxılmanı şikayət edilən orqanın özünə həvalə etməyə imkan vermir. Buna baxmayaraq, sahibkar müraciətlərində təsvir olunan bəzi hallarda məsələ ya yenidən eyni inzibati zəncir daxilində hərəkət etdirilir, ya da guya inzibati icraat aparıldığı görüntüsü yaradılır, lakin materiallarla real tanışlıq, sübutların tam araşdırılması və əsaslandırılmış hüquqi qiymətləndirmə təmin olunmur. Nəticədə isə əvvəlki gömrük mövqeyini qoruyan qərar qəbul edilməsi təəssüratı yaranır. Daha problemli hallarda belə qərarlar barədə bəyannaməçinin vaxtında məlumatlandırılmadığı da iddia olunur.

Köhnə şablonlar, yeni redaksiya, eyni təzyiq

Ən qəribə və eyni zamanda ən təhlükəli hallardan biri də budur ki, yeni Metodika qəbul edildikdən sonra belə bəzi gömrük orqanları hələ də əvvəlki redaksiyada nəzərdə tutulmuş “gömrük dəyərinə düzəlişlər edilməsi üçün bildiriş” şablonları ilə bəyannaməçilərə təzyiq göstərməkdə davam edirlər. Halbuki yeni redaksiya artıq tam başqa sənəd məntiqi qurur. Orada köhnə tip ümumi “düzəliş bildirişi” modeli yox, ayrıca “Uyğunsuzluq Bildirişi” və ayrıca Gömrük Dəyərinə Düzəliş Bildirişinin (GDD) forması nəzərdə tutulur.

Bu, sadəcə sənədin adı və ya forması ilə bağlı texniki detal deyil. Söhbət sənədin hüquqi təbiətindən, prosessual yerindən və doğurduğu nəticədən gedir. Çünki yeni Metodikada sənəd strukturu fərqli qurulubsa, köhnə formanın tətbiqi o deməkdir ki, gömrük orqanı artıq qüvvədə olan prosedur modeli ilə yox, əvvəlki və özünə daha rahat görünən inzibati vasitə ilə işləyir. Bir az açıq desək, normativ baza yenilənir, amma gömrük masasında hələ də köhnə blank yaşayır; sahibkara da sanki heç nə dəyişməyibmiş kimi həmin köhnə kağız təqdim olunur.

Təqdim olunmuş materialların təhlili göstərir ki, bəzi hallarda əvvəlki redaksiyada istifadə edilən həmin şablonlara istinad olunur və sənədlər sanki hələ də aktual hüquqi forma kimi dövriyyəyə buraxılır. Halbuki yeni redaksiya sənəd sistemini dəyişib. Əgər yeni Metodika artıq başqa sənəd məntiqi müəyyən edibsə, köhnə şablonun praktikada yaşadılması və bəyannaməçiyə qarşı istifadə olunması nəinki texniki qüsur, həm də normativ müəyyənlik prinsipi baxımından problemdir.

Sahibkar şikayətlərində təsvir olunan hallara görə, bir bəyannamə üzrə bir neçə, hətta onlarla təklif xarakterli bildiriş verilir, mallar aylarla saxlanılır, bir neçə mal mövqeyi üzrə şübhə bəhanəsi ilə bütün partiyanın buraxılışı dayandırılır. Yeni Metodikanın 8.6-cı bəndindəki texnoloji sxem əvvəl qərarın, sonra bildirişin verilməsini nəzərdə tutduğu halda, praktikada bəzən əks mənzərə yaranır: əvvəl rəqəm yazılır, sonra həmin rəqəmə sənəd və əsas axtarılır.

Ali Məhkəmə qərarlarına yanlış istinad cəhdi

Gömrük orqanlarının bəzən istinad etdiyi Ali Məhkəmənin İnzibati Kollegiyasının 13 mart 2025-ci il tarixli, iş № 2-1(102)-710/2025 saylı qərarı və 13 mart 2025-ci il tarixli, 01/2025 nömrəli Qərardad hər bildirişin avtomatik inzibati akt olduğu nəticəsini vermir.

2-1(102)-710/2025 saylı qərarın faktikası gömrük borcunun ödənilməsini tələb edən məktub və bildirişlərlə bağlıdır. Yəni oradakı məsələ artıq hesablanmış gömrük borcu barədə tələb idi. Gömrük dəyərinə “təklif olunan düzəlişlər” barədə bildirişin hüquqi təbiəti isə başqa məsələdir. Bu iki situasiyanı eyniləşdirmək hüquqi analogiya yox, mövzuları qarışdırmaqdır.

Bu təcrübə niyə hamıya zərər vurur?

Məsələ yalnız sahibkarın deyil. Mallar aylarla gömrükdə saxlanılırsa, anbar xərci artırsa, bank qarantiyası xərcləri yaranırsa, dövriyyə vəsaiti bağlanırsa, bu xərclər sonda malın qiymətinə yüklənir. Yəni gömrükdəki həddən artıq fiskal və inzibati yük sonda vətəndaşın cibinə keçir. Qiymətlər artır, bazara mal çıxışı gecikir, iqtisadi aktivlik zəifləyir.

Beləliklə, gömrükdə sahibkara dəyən zərbə yalnız sahibkarda qalmır; bazara və qiymətlərə də keçir.

Nəticə

DGK-nin Metodikası qanun deyil. O, qanunu izah edə bilər, amma qanunu əvəz edə və qanunda olmayan yeni məhdudiyyət yarada bilməz. Bununla belə, 2026-cı il redaksiyasında da Metodika transaction value prinsipini formal qəbul edib, praktikada onu zəiflədən çoxsaylı boşluq və qapılar saxlayır:

1. “ədalətli/normal qiymət” anlayışı;

2. yardımçı mənbələrin həddən artıq genişləndirilməsi;

3. 1-ci üsulun elastik əsaslarla zəiflədilməsi;

4. işlənmiş malların Əlavə 2 ilə VI üsula bağlanması;

5. minimum qiymət məntiqi;

6. açıq-uclu sübut və mənbə anlayışları;

7. köhnəlmiş beynəlxalq terminologiyanın istifadəsi;

8. şübhə və təminat mexanizmlərinin sahibkar üçün əlavə inzibati yükə çevrilməsi;

9. qərardan əvvəl bildiriş verilməsi praktikası;

10. texniki səhvlərlə dolu normativ mətnin hüquqi müəyyənlik iddiası.

Sahibkar müraciətlərində və ictimai müzakirələrdə gömrükdə qanuniliyi sual doğuran təcrübə kimi təsvir olunan mənzərə də məhz buradan doğur: qanun bir şey deyir, daxili Metodika və onun tətbiqi isə başqa nəticə yaradır.

Yekunda mənzərə kifayət qədər aydındır: sahibkarın təqdim etdiyi bəyannamədə ən xırda uyğunsuzluğu belə axtaran gömrük orqanları öz tətbiq təcrübələrini hüquqi baxımdan ziddiyyətli, açıq-uclu anlayışlarla, texniki qüsurlarla və mübahisəli yanaşmalarla dolu bir Metodikaya söykəndirirlər. Sahibkardan invoysun hər sətrində ideal dəqiqlik tələb edən sistemin öz “vahid Metodikası”nda maddə nömrələri təkrarlanır, 10 (beş) iş günü kimi ziddiyyətli formulalar yazılır, bir yerdə bildiriş və (və ya) GDD, başqa yerdə bildiriş və GDD deyilir, bir tərəfdən GATT VII maddəsinə və faktiki ödənilmiş və ya ödənilməli olan qiymət prinsipinə istinad edilir, o biri tərəfdən isə “ədalətli/normal qiymət” adlı paralel yanaşma ortaya qoyulur. Bu, təkcə daxili uyğunsuzluq problemi deyil; bu, “Gömrük tarifi haqqında” Qanunun, Nazirlər Kabinetinin 312 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş Qaydaların, Gömrük Məcəlləsinin prosedur ardıcıllığını qoruyan müddəalarının və ümumilikdə normativ iyerarxiyanın tələbləri ilə toqquşma riski yaradır. Bir sözlə, problem yalnız sahibkarın təqdim etdiyi bəyannamədə deyil; problem həm də o bəyannaməyə hüquqi qiymət verən metodoloji çərçivənin özündə görünür.

Son söz

“Hüquqi dövlətdə daxili təlimat yox, qanun hökm sürməlidir. Gömrükdə problem də məhz orada başlayır ki, bəzən bu sadə həqiqət unudulur.”

İstinad edilən əsas aktlar

• “Gömrük tarifi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu

• Azərbaycan Respublikasının Gömrük Məcəlləsi

• “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanunu

• “İnzibati icraat haqqında” Qanun

• Nazirlər Kabinetinin 24 iyun 2024-cü il tarixli, 312 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Gömrük dəyərinin müəyyən edilməsi üsullarının tətbiqinə dair Qaydalar”

• Dövlət Gömrük Komitəsinin 21 yanvar 2026-cı il tarixli, 3-33/036S nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Gömrük dəyərinin müəyyən edilməsinin vahid Metodikası”

• Ali Məhkəmənin İnzibati Kollegiyasının 13 mart 2025-ci il tarixli, iş № 2-1(102)-710/2025 saylı qərarı

• Ali Məhkəmənin İnzibati Kollegiyasının 13 mart 2025-ci il tarixli, 01/2025 nömrəli Qərardadı

• WTO: GATT VII tətbiqi üzrə saziş

• ICC Incoterms 2020.

V. Quliyev

Redaksiyanın zəruri qeydi: Bu yazı açıq normativ hüquqi aktlar, qüvvədə olan qaydalar və sahibkar müraciətlərində təsvir olunan hallar əsasında hazırlanmış hüquqi təhlildir. Məqalədə ifadə olunan nəticələr müəllifin təqdim olunmuş materiallar və qüvvədə olan hüquq normaları üzrə hüquqi qiymətləndirməsidir.

Reyting.az