Behistun kitabəsi (Bisutun kitabəsi kimi də tanınır; farsca: بیستون, qədim farsca: Bagastana, "Tanrı yeri") İranın Kirmanşah şəhəri yaxınlığındakı Bisutun dağının qayalığında yerləşən çoxdilli bir kitabə və böyük qaya relyefidir. Əhəməni imperatoru I Daranın hakimiyyəti dövründə yaradılmış və I Daranın imperiyanın genişlənməsini əks etdirir. Qədim fars, elam və babil (bir növ akkad) dillərində yazılmış bu kitabə, məlum olan ən uzun üçdilli mixi yazı olduğundan mixi yazının deşifr edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Böyük Daranın eramızdan əvvəl 522-ci ilin yayında Fars imperiyasının padşahı kimi tacqoyma mərasimi ilə eramızdan əvvəl 486-cı ilin payızında ölümü arasında yazılmış kitabə, Daranın əcdadları və nəsli də daxil olmaqla qısa bir tərcümeyi-halından başlayır. Daha sonra kitabədə II Darius... Yazıda Böyük Darinin Kambisin ölümündən sonra Fars İmperiyasında baş verən çoxsaylı üsyanları yatırmaq üçün bir il ərzində (e.ə. 521-ci ilin dekabrında bitən) on doqquz döyüşə qatıldığı uzun bir sıra hadisələr təqdim olunur.

Yazıda II Kambisin ölümündən sonra baş verən üsyanların imperiyanın müxtəlif şəhərlərində bir neçə saxtakar və onların əməkdaşları tərəfindən necə təşkil edildiyi, hər birinin II Kambisin ölümündən sonrakı qarışıqlıq zamanı özlərini yalançı şəkildə padşah elan etdiyi ətraflı şəkildə təsvir olunur. Böyük Darius bu qarışıqlıq dövründə bütün döyüşlərdə özünü qalib elan etmiş və uğurunu "Ahura Mazdanın lütfü" ilə əlaqələndirmişdir.
Yazı təxminən 15 m (49 fut) hündürlükdə, 25 m (82 fut) enindədir və Babil və Midiya paytaxtlarını (müvafiq olaraq Babil və Ekbatana) birləşdirən qədim yolun 100 m (330 fut) üstündə əhəng daşı qayalığında yerləşir. Qədim fars mətni beş sütunda 414 sətirdən ibarətdir; Elam mətni səkkiz sütunda 260 sətirdən, Babil mətni isə 112 sətirdən ibarətdir. II Daranın hakimiyyəti dövründə yazılmış aramey mətninin bir nüsxəsi Misirdə tapılıb. Yazı, Böyük I Daranın əlində krallığın simvolu olan yay tutmuş, sol ayağı qarşısında kürəyi üstə uzanan bir fiqurun sinəsinə qoyulmuş real ölçülü relyefdə təsvir olunub. Arxası üstə uzanan fiqurun qayınanası Qaumata olduğu düşünülür.

Darinin solunda iki qulluqçu, sağında isə əlləri bağlı və boyunlarına iplər taxılmış doqquz bir metr hündürlükdə fiqur dayanır. Firon yuxarıda uçur və padşaha xeyir-dua verir. Darinin saqqalı kimi dəmir sancaqlar və qurğuşunla bərkidilmiş ayrıca bir daş blok olan bir fiqur, digərləri tamamlandıqdan sonra əlavə edilmiş kimi görünür. Mixi sistemini deşifrə etməyin açarı Bistun yazılarında tapılıb. Çünki eyni mətni üç fərqli dildə yan-yana qeydə almışdı: Elam, Babil və fars dilinin əcdadı olan qədim fars dilləri, hamısı antik dövrdə istifadə olunurdu.

1802-ci ildə alman dilçisi Georg Fridrix Qrotefend bu üç kitabənin surətləri üzərində işləməyə başladı və ilk uğurlarına imza atdı. 1835-ci ildə Fars şahının müşaviri vəzifəsində çalışan leytenant Rawlinson Qrotefendlə eyni nəticələrə gəldi və mixi yazı deşifrə edildi. Behistun abidəsindəki yazılar:
Birinci sütun: 'Kral Darius deyir: Mən Ahura Mazdanın iradəsi ilə kralam. Ahura Mazda mənə krallıq verdi. Kral Darius deyir: Bunlar mənə gələn ölkələrdir. Mən Ahura Mazdanın icazəsi ilə onların krallığına çatdım... Ahura Mazdanın icazəsi ilə onlar mənim təbəələrim oldular...
Bu ölkələrdə mən sadiq insanları dəstəklədim və pisləri cəzalandırdım.' Ahuramazdanın icazəsi ilə bu ölkələr mənim qanunlarıma hörmət etdilər... Ahuramazdan mənə krallıq verdi. Ahuramazdan mənə krallığı inkişaf etdirməyim üçün kömək etdi. Ahuramazdanın iradəsi ilə bu səltənəti saxladım... Sonra Ahuramazdaya dua etdim; Ahuramazda mənə kömək etdi... Ahuramazdanın icazəsi ilə padşah oldum. Ahuramazda mənə kömək etdi. Ahuramazdanın icazəsi ilə Dəclə çayını keçdim. Orada Nidintu-Bel ordusuna ağır məğlubiyyət verdim...
İkinci sütun: 'Ahuramazdanın iradəsi ilə Babili fəth etdim və Nidintu-Beli ələ keçirdim... Ahuramazda mənə kömək etdi. Ahuramazdanın icazəsi ilə ordum üsyançı qüvvələri ağır məğlub etdi... Sonra döyüşdük. Ahuramazda mənə kömək etdi.' "Ahura Mazdanın icazəsi ilə Fravartiş ordusuna ağır məğlubiyyət verdim."
Kral Darius deyir: Bunlar məni dinləyən ölkələrdir. Ahura Mazda tanrısının himayəsi ilə mən onların padşahıyam: Fars, Elam, Babil, Assuriya, Ərəbistan, Misir, Dəniz Ölkəsi, Sardes, İoniya, Midiya, Urartu, Kapadokiya, Parfiya, Drangiana, Ariya, Xarəzm, Baktriya, Soqdiana, Qandhara, Sktiya, Makka, Sattagidiya, Araxosiya və cəmi iyirmi üç ölkə...
Padşah Darius deyir: Mən bütün bunları bir ildə tanrı Ahura Mazdanın himayəsi altında etdim. Padşah olduqdan sonra bir ildə on doqquz döyüş etdim və Ahura Mazda tanrısının himayəsi altında qalib gəldim. Doqquz padşahı əsir götürdüm: "Mən Fars padşahı Kirin oğlu Bərdiyam" deyə yalan danışan və Fars və Midiyada üsyan qaldıran Qomatas adlı bir Maqiya; "Mən Elam padşahıyam" deyə yalan danışan və Babildə üsyan qaldıran Atrina adlı bir elamlı; Nidintu-Bel adlı bir Babilli, "Mən Babil padşahı Nabonidusun oğlu Navuxodonosoram" deyə yalan danışırdı.
Ernil Kavukçu
TEREF