​Sovet rejiminin 1943-cü ildən sonra dinə qarşı münasibətinin yumşalması bir "humanizm" aktı deyil, soyuqqanlı bir idarəetmə hesabı idi. Bu sistemin pərdəarxasında yatan acı həqiqətlər bunlardır:
​1. Kütləni "Din" ilə Uyuşdurmaq Daha Asan İdi
​SSRİ rəhbərliyi dərk edirdi ki, dini inancı olan kütləni idarə etmək üçün onlara "özlərindən" olan, lakin sistemə xidmət edən bir rəhbər lazımdır. İnamı olan insanı bir "fətva" və ya dini moizə ilə sakitləşdirmək, ona boyun əydirmək və hərəkətlərini manipulyasiya etmək elmi bilikləri olan insandan qat-qat asandır. Din bu mənada kütləvi itaət alətinə çevrildi.
​2. "Casus Molla" Şəbəkəsi
​Sistemin dindarları tamamilə məhv etməməsinin əsas səbəbi onlardan casus kimi istifadə etmək idi. İnsanların ən gizli sirlərini, hökumətə qarşı narazılıqlarını bir "ziyalıya" deyil, "din adamına" açması daha ehtimal olunandı. KQB-nin nəzarətindəki rəsmi din xadimləri xalqın içindəki ruh halını dövlətə ötürən ən effektiv ötürücülər idi. Boyun əyən din xadimi sistem üçün "faydalı agent" idi
.
​3. Ziyalılar Niyə "Təhlükəli" İdi?
​Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq və digər mütəfəkkirlərin "günahı" isə xalqı avvamlıqdan (cahillikdən) qurtarmaq istəmələri idi:
​Elm və İdrak: Onlar elmi, fəlsəfəni və müstəqil düşüncəni təbliğ edirdilər. Sual verən, analiz edən və elmlə silahlanmış insanı nə sədəqə ilə, nə də boş vədlərlə aldatmaq mümkün deyildi.
​Qırılmayan İradə: Cavid və Müşfiq kimi simalar sistemin qarşısında əyilmədilər, casusluq təkliflərini qəbul etmədilər. Onların qələmi kütləni uyuşdurmur, əksinə oyadırdı.
​Mümkünsüz İdarəetmə: Oyadılmış kütləni idarə etmək çətin, hətta qeyri-mümkündür. Bu səbəbdən SSRİ xalqı oyadanları (ziyalıları) fiziki olaraq məhv etdi, uyuşduranları (boyun əyən ruhaniləri) isə yanında saxladı.
​4. Tarixi Nəticə
​SSRİ-nin qurduğu bu model xalqın mənəviyyatına ağır zərbə vurdu. Cəmiyyətin ən parlaq beyinləri (Cavidlər, Müşfiqlər) torpağa basdırılarkən, meydan "əhliləşdirilmiş" və KQB-yə işləyən dindarlara qaldı. Bu, millətin düşünən beynini kəsib, yerinə itaətkar bir ruh calamaq cəhdi idi.
​Sözün qısası: Elm azadlıqdır, kor-koranə inanc isə zəncirdir. SSRİ zənciri saxladı, azadlığı isə güllələdi.
Sorğulamaq