Tarix demək olar ki, heç vaxt bütün xalqlar üçün eyni olmur. Eyni insan bir ölkə üçün qəhrəman, başqa xalq üçün isə qanlı işğalçı hesab edilə bilər. Hər şey keçmiş hadisələrə hansı tərəfdən baxılmasından asılıdır.
Məhz belə fiqurlardan biri də XIX əsrin əvvəllərində Qafqazda Rusiya imperiyasının ən məşhur sərkərdələrindən biri olan general Pavel Dmitriyeviç Sisianovdur.
Rusiya tarixində knyaz Sisianov istedadlı sərkərdə, bacarıqlı idarəçi və Qafqazda Rusiya imperiyasının mövqelərini gücləndirən şəxs hesab olunur. Rusiyada onun adı imperiyanın sərhədlərinin genişlənməsi, uğurlu hərbi yürüşlər və bölgədə rus təsirinin artması ilə bağlıdır.
Lakin Qafqaz xalqlarının böyük hissəsi üçün Sisianovun adı qan, dağıntılar, şəhərlərin işğalı və yerli əhalinin qəddar şəkildə cəzalandırılması ilə əlaqələndirilir.
Pavel Sisianov qədim gürcü knyaz nəslindən — Sisiaşvililər soyundan idi. Şərqi Gürcüstanın Rusiya imperiyasına birləşdirilməsindən sonra bu nəslin nümayəndələri rus xidmətinə keçmişdilər. O, 1754-cü ildə anadan olmuş və rus-türk müharibələrində iştirak edərək parlaq hərbi karyera qurmuşdu.
XIX əsrin əvvəllərində Qafqaz Rusiya imperiyasının əsas xarici siyasət istiqamətlərindən birinə çevrilmişdi. Peterburq Cənubi Qafqaza tam nəzarət qurmağa, bölgədən Qacar İranını və Osmanlı imperiyasını sıxışdırıb çıxarmağa, həmçinin cənub ticarət yollarına strateji çıxış əldə etməyə çalışırdı.
Şərqi Gürcüstanın ilhaqından sonra Rusiya tədricən Azərbaycan xanlıqlarını tabe etdirməyə və Şimali Qafqazda təsirini gücləndirməyə başladı. Bu siyasətin əsas fiqurlarından biri məhz Pavel Sisianov idi.
1803-cü ildə o, rus ordusuna qoşulan gürcü könüllü dəstələri yaratdı. Artıq 1804-cü ildə Sisianovun qoşunları Azərbaycanın ən böyük və möhkəm şəhərlərindən biri olan Gəncəyə hücum etdi.
Gəncənin mühasirəsi XIX əsrin əvvəllərində Qafqazın ən faciəli hadisələrindən biri oldu.
Gəncə xanı Cavad xan Qacar Rusiyaya tabe olmaqdan imtina etdi və sonadək şəhəri müdafiə etdi. 1804-cü ilin yanvarında baş verən şiddətli hücum zamanı Cavad xan və oğlu Hüseynqulu ağa döyüşdə həlak oldular. Şəhərin süqutundan sonra müdafiəçilərin və dinc əhalinin bir hissəsinin kütləvi şəkildə qətlə yetirilməsi başladı. Müasirlərin yazdığına görə, Gəncənin küçələri qan içində idi.
Şəhər işğal edildikdən sonra Sisianov Gəncənin adını imperator I Aleksandrın həyat yoldaşının şərəfinə Yelizavetpol qoydu.
Rusiya imperiyası üçün Gəncənin alınması Qafqazda rus təsirinin güclənməsinin simvolu idi. Azərbaycanlılar üçün isə bu hadisələr tariximizin ən faciəli səhifələrindən biri kimi qaldı.
Sonrakı illərdə Sisianov Cənubi Qafqaz xanlıqlarını tabe etdirməyə davam etdi. Şirvan, Qarabağ və digər bəzi xanlıqlar Rusiyanın asılılığını qəbul etməyə məcbur oldular. Eyni zamanda rus qoşunları Şimali Qafqazda da sərt hərbi əməliyyatlar aparırdı.
Bir çox müasirlər Sisianovu son dərəcə sərt və amansız insan kimi təsvir edirdilər. O, yerli hakimləri açıq şəkildə alçaldır, tez-tez qorxu və zor metodlarından istifadə edirdi. İmperiya üçün bu effektiv siyasət hesab olunurdu. Qafqaz xalqları üçün isə qəddar müstəmləkə işğalı idi.
Sisianovun növbəti hədəfi Bakı xanlığı oldu.
1806-cı ilin əvvəlində rus ordusu Bakıya yaxınlaşdı. Danışıqlardan sonra Bakı xanı Hüseynqulu xan şəhərin formal olaraq Rusiya imperiyasına təhvil verilməsinə razılaşdı. Qalanın açarlarının təqdim olunması mərasimi təyin edildi.
Bakı qalasının divarları yaxınlığında baş verən hadisələrin Qafqazda geniş yayılmış başqa bir versiyası da mövcuddur.
Bir sıra xatirələrə və yerli rəvayətlərə görə, Sisianov açarların təqdim olunması mərasimində Hüseynqulu xana qarşı son dərəcə təkəbbürlü və alçaldıcı davranırdı. Özünü qalib hesab edən general artıq Bakını fəth edilmiş şəhər sayır və xanla hakimiyyətini və ləyaqətini itirmiş bir insan kimi danışırdı.
Bəzi mənbələrə görə, Sisianov xan və bakılılar haqqında təhqiredici ifadələr işlədərək Rusiya imperiyasının üstünlüyünü və Qafqazın tam tabe etdirilməsinin qaçılmaz olduğunu vurğulayırdı.
1806-cı il fevralın 7-də general Sisianov podpolkovnik Elizbar Eristov və kiçik müşayiətçi dəstə ilə Bakı qalasının divarlarına yaxınlaşdı.
Onları Hüseynqulu xan və yaxınları qarşıladı.
Mərasim zamanı xanın əmisi oğlu İbrahim bəy guya bu alçaldılmaya dözməyərək qəfil tapançasını çıxardı və generalı yaxın məsafədən vurdu.
Sisianov yerindəcə öldürüldü. Demək olar ki, eyni anda Eristov da həlak oldu.
Bundan sonra Sisianovun başı kəsildi və onun başı Qafqazda İranın əsas rəqiblərindən birinin ölümünün sübutu kimi Qacar şahına göndərildi.
Rusiya imperiyası üçün Sisianovun ölümü ağır zərbə və alçaldılma oldu. Rus ordusu müvəqqəti olaraq Bakıdan geri çəkildi.
Lakin bir neçə ay sonra Rusiya yenidən şəhərə nəzarəti ələ keçirdi.
Bakının işğalından sonra yerli əhaliyə qarşı repressiyalar və sərt cəza tədbirləri başladı. Rus qoşunları öz generallarının ölümünün qisasını alırdı.
1806-cı ildə Sisianovun qalıqları tapıldı. Daha sonra onun cəsədi Tiflisə aparıldı və Sioni kilsəsində dəfn edildi. Qəbri bu gün də oradadır.
1846-cı ildə Bakı qalasının şimal qapıları yaxınlığında, Sisianovun ilkin dəfn yerində ona abidə-obelisk ucaldıldı. Sovet hakimiyyəti illərində həmin abidə dağıdıldı.
Bu gün də Sisianova münasibət tamamilə fərqlidir.
Rusiya tarixində o, imperiyanın qəhrəmanı, istedadlı general və rus Qafqazının yaradıcılarından biri hesab olunur.
Qafqaz xalqlarının böyük hissəsi üçün isə o, işğalın, zorakılığın və Rusiya imperiyasının müstəmləkə siyasətinin simvoludur.
Bir çox azərbaycanlının baxışına görə, Hüseynqulu xan və İbrahim bəy minlərlə insanın ölümünə, Azərbaycan şəhərlərinin dağıdılmasına və yad torpaqların işğalına cavabdeh olan bir insanı məhv etmişdilər.
Tarixi bütün xalqlar üçün eyni etmək mümkün deyil.
Məhz buna görə də eyni insan bir tərəf üçün qəhrəman, digər tərəf üçün isə faciə simvolu ola bilər. Və bəlkə də bu, Qafqaz tarixinin ən mürəkkəb xüsusiyyətlərindən biridir.
P.S. Yazının hazırlanmasında tarixi materiallardan, müasirlərin xatirələrindən və açıq mənbələrdən, o cümlədən “Kavkazski uzel” saytından istifadə olunub. Bütün müəlliflərə və tədqiqatçılara təşəkkür edirəm.
Famil Camal