1883-cü ildə Jan Jak Elize Reklü (1830–1905), məşhur fransız coğrafiyaşünası, tarixçi, Paris Coğrafiya Cəmiyyətinin üzvü, Zaqafqaziya tatarları haqqında yazırdı. Burada çox vacib bir izah vermək lazımdır.
Məsələ ondadır ki, ənənəyə görə Rusiya imperiyasında bütün türk xalqları uzun müddət ümumiləşdirilmiş şəkildə “tatarlar” adlandırılırdı. Kazanın işğalından sonra ruslar Kazan tatarlarını, Krımdan sonra isə Krım tatarlarını tanıdılar. Qızıl Orda ilə əsrlər boyu qarşılıqlı əlaqə nəticəsində bu etnonim və tatar dili rus yaddaşında möhkəm yer tutmuşdu.
Məhz buna görə də, Rusiya Cənubi Qafqazda Azərbaycan türklərinin xanlıqlarını işğal etdikdə, yerli türk əhalisini vərdiş və dil yaxınlığı səbəbilə “tatarlar” adlandırmağa başladılar. Beləliklə, “Zaqafqaziya tatarları” və ya “Azərbaycan tatarları” kimi inzibati terminlər yarandı. Lakin anlamaq vacibdir ki, bu xarici və şərti ad idi.
Azərbaycan türkləri isə özlərini həmişə türk adlandırıblar. Bəli, onların dili digər türk dilləri ilə, o cümlədən tatar dili ilə qohumdur, lakin onlar heç vaxt özlərini ayrıca etnos kimi tatarlarla eyniləşdirməyiblər. Bu gün də məhz bu tarixi qarışıqlıq əsasında bizə yad kimlik yükləmək cəhdləri edilir və əsassız ittihamlar irəli sürülür.

Amma faktlar danılmazdır. Əgər dil inkişaf etmiş mədəni sistem kimi mövcud olmasaydı, Məhəmməd Füzuli, İmadəddin Nəsimi kimi şairlər, yaxud Səfəvi imperiyasının banisi Şah İsmayıl I (Xətai) yarana bilərdimi? Onların əsərləri məhz Azərbaycan dialektli türk dilində yazılmışdır. Xalq olmadan zəngin ədəbi ənənənin mövcudluğu mümkündürmü? Əlbəttə ki, yox. Bunu inkar etmək açıq-aşkar absurddur.
Dövrün kontekstini də nəzərə almaq vacibdir: o zaman Azərbaycan türkləri özlərini türk adlandırırdılar, müasir türklər isə hələ osmanlı adlanırdı. Bu, mübahisə mövzusu deyil, tarixi reallıqdır.
Reklüyə qayıdaq. O, xalqımızı belə təsvir edirdi:
"Bu tatarlar əslində türklərdir... Bir xalq kimi onlar Qafqazın digər sakinlərində olmayan əxlaqi keyfiyyətlərə malikdirlər. Yalnız onların arasında belə nadir səmimiyyətə, cazibələrdən uzaq dürüstlüyə və heyrətamiz dərəcədə qonaqpərvərliyə rast gəlmək olar…
Onların böyük hissəsi çox fəaldır — maldar, əkinçi, bağban və sənətkar kimi. Bir çox bölgələrdə onlar savadlı olduqları üçün ruslardan da üstün sayılırlar. Onların çoxu “padşahların dili” adlandırılan türk dilində yaxşı yazır. Bəziləri isə öz dillərindən əlavə, ərəb və fars dillərini də bilirlər…
Tatarlar müəyyən mənada Qafqazın sivilizatorlarıdır və onların dili — əslində Azərbaycan dialekti — Qafqaz xalqları arasında ünsiyyət vasitəsidir… Din onlara çoxarvadlılığa icazə versə də, onlar bundan nadir hallarda istifadə edirlər. Qadınları isə adətən sərbəst işləyir və üzləri açıq gəzir…
Zaqafqaziya türklərinin ən diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri onların dini dözümlülüyüdür. Şiələr çoxluq təşkil edir, lakin sünnilərə heç bir təzyiq göstərmirlər.
Onların arasında digər müsəlman ölkələrində rast gəlinən qəddar düşmənçilik yoxdur… Onlar xristianlar tərəfindən də eyni dözümlülük görürlər."
Beləliklə, böyük fransız alimi xalqımızı bu şəkildə təsvir etmişdir.
Jan Jak Elize Reklü — tarixçi, tədqiqatçı, səyyah və ən əsası, yerli siyasi və etnik qarşıdurmalardan kənar bir insan kimi — müşahidələrini miflərə deyil, şəxsi təcrübə və elmi yanaşmaya əsaslandırmışdır. Onun sözləri qərəzsiz baxışdır və məhz buna görə xüsusi dəyər daşıyır.
Həqiqətə görə — böyük coğrafiyaçıya təşəkkür!
Reklü, Jan Jak Elize. “Rusiya, Avropa və Asiya hissəsi”. 2 cilddə. Sankt-Peterburq, 1883–1884.
Famil Camal