Həm gülməli, həm də təhqiramizdir: SSRİ-nin tərkibində 70 il ərzində bizi əmin edirdilər (və belə də qalırıq) ki, mənim Azərbaycan xalqım Sovetlərə, xüsusən də ruslara minnətdar olmalıdır ki, onlar - ruslar - bizə rus dilini öyrədib bizi, azərbaycanlıları elm və mədəniyyət dünyasına gətirdilər.
Bəs kim kimi inandırırdı və kim kimə dərs deyirdi?!

Gəlin bir neçə faktı oxuyaq:
1. Mirzə Kazımbəy - Lev Nikolayeviç Tolstoyun müəllimi, rus şərqşünası və Sankt-Peterburq Universitetinin Şərq Dilləri fakültəsinin ilk dekanı.
2. Bilirdinizmi ki, Tiflisdə sürgün zamanı Lermontovun tatar müəllimi var idi

(O dövrdə Azərbaycan dili tatar adlanırdı), müəyyən bir "tatar alimi Əli". Bu tatar Mirzə Fətəli Axundovdan başqası deyildi. Mirzə Fətəli Axundov həm də böyük klassiklərin - Puşkinin və Lermontovun əsərlərini Şərq dillərinə tərcümə edən ilk Qafqaz türkü (azərbaycanlı) idi.
Lakin ona dərs demək üçün müəllimin özü, Azərbaycan dilindən əlavə, rus dilində də yaxşı bilməli idi. O dövrdə savadlı Azərbaycanlılar rus dilini bilirdilər. Təkcə buna əsasən deyə bilərik ki, Lermontovun müəllimi savadlı bir insan idi. O dövrdə savadlı Azərbaycanlılar Tiflisdə çox az idi. Bilirik ki, Lermontov Tiflisdə tatar alimi Əli ilə tanış olub. Tiflisdə Əli adlı Azərbaycan alimləri daha da az idi. 1837-ci ilin əvvəllərində Tiflisdə ştab-kapitan Pototski ilə yaşayan Bestujev-Marlinski yüksək savadlı bir Azərbaycanlıdan Azərbaycan və fars dillərində dərslər alırdı. Onun müəlliminin də adı Əli idi: Mirzə Fət Əli və ya sadəcə Mirzə Əli.
Bestujev Axundovla təhsilinə çox ciddi yanaşırdı. O, yazıçının "Avropadakı fransız dili kimi, Asiyanın bir ucundan digər ucuna səyahət etmək" üçün "Zaqafqaziya bölgəsinin tatar dilini" öyrənməli olduğuna inanırdı.

Bu ifadə Lermontovun "tatar" dili haqqında yazdıqlarını heyrətamiz dərəcədə xatırladır: "burada və ümumiyyətlə Asiyada fransız dilinin Avropada olduğu kimi zəruri olan bir dil." Və bu, təsadüf deyil.

Lermontovun bu ifadəni Tiflisdə Marlinskidən, Azərbaycan alimi Əlinin dilindən eşitməsi təbii görünür.

Bestujev Mirzə Fət Əli Axundovdan dərs alan tək insan deyildi. 1846-cı ildə Tiflisə məskunlaşan Yakov Petroviç Polonski də tezliklə Axundovla görüşdü və Azərbaycan folklorunu öyrənməyə başladı, xalq mahnılarını, atalar sözlərini, deyimləri, fərdi ifadələri və sözləri yazdı. Polonskinin arxivində həm sətirlərarası tərcümələr, həm də həm rus, həm də ərəb transkripsiyasında yazılmış Azərbaycan mətni var.
Həmçinin Axundovun özünün "Aşıq Qərib" süjetini Lermontova danışdığı bir nəzəriyyə də var.
3. Rusiya İmperiyasında ilk türkdilli qəzet olan "Əkinçi"nin təsisçisi Azərbaycanlı maarifçi və publisist Həsən bəy Zərdabi idi.

4. Rusiya İmperiyasında ilk müsəlman qızlar məktəbi Bakıda (20-ci əsrin əvvəlləri).

5. Krılovun Azərbaycan dilinə ilk tərcüməçisi Abbas-Quli-Ağa Bakıxanov idi. 1830-cu illərdə, Krılovun sağlığında o, "Eşşək və bülbül" təmsilini tərcümə etmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, məsələn, ilk tərcümə 1849-cu ildə, gürcü dilinə isə 1860-cı ildə edilmişdir. Həsənəliağa Xan Qaradağski 1880-ci illərdə Krılovun 60-dan çox təmsilini tərcümə etmişdir.

6. Lev Tolstoyun Şekspirdən nifrət etdiyini bilirdinizmi?
Buna baxmayaraq, o, Mirzə Şəfi Vazehə böyük hörmət bəsləyirdi.
Böyük yazıçı bu barədə 1880-ci ilin mart ayında A. Fetə yazdığı məktubda yazırdı.
Məlumat üçün bildirək ki, Mirzə Şəfi Vazeh Tiflis Gimnaziyası üçün ilk Azərbaycan poeziyası antologiyasını və "Tatar-Rus lüğəti"ni (rus müəllimi İ. Qriqoryevlə birlikdə) tərtib etmişdir. Yəqin ki, onun tələbəsi, alman şairi Bodenştedtin "Mirzə Şəfinin nəğmələri"ni özününkü kimi iddia etdiyi plagiatdan xəbərdarsınız. 7. Bilirdinizmi ki, Lev Tolstoyun dünyaca məşhur "Hacı Murad" povesti Mirzə Kazımbəyin özü, müəllimi və onun (Kazımbəyin) "Müridizm və Şamil" və "Quranın tam uyğunluğu" ədəbi əsərlərindən ilhamlanıb (konkordans mətnin öyrənilməsinin çoxdan məlum, lakin az qiymətləndirilən ənənəvi metodudur) və o, bu metodlar üzərində Kazanda işləməyə başlayıb. Qeyd etmək lazımdır ki, M. Kazımbək ömrünün 25 ilini buna həsr edib. Xalq Təhsili Nazirliyinin jurnalında ifadə edilən "Razılaşma"ya münasibət nümunəvidir: "İslam dünyası və bu dünyanı araşdıran bütün ölkələrdən olan şərqşünaslar bu işə görə Kazımbəyə son dərəcə minnətdardırlar". Bilirdinizmi ki, Mirzə Kazımbəylə Şeyx Şamil çox yaxın dost idilər. Onlar məktublaşırdılar. Şeyx Şamilin ayrıca bir otağı var idi - Mirzə Kazımbəyin kitablarından (elmi, İslam, türkçülük haqqında) ibarət kitabxana. Mirzə Kazımbəyin sayəsində Şeyx Şamil sadəcə türkcə olan hər şeyə pərəstiş edirdi.
Müəllif: Azər Əfəndi Əsmm
TEREF