Bu mövzuda sizə Böyük Vətən Müharibəsinin böyük bir Azərbaycanlısından xüsusi mükafata - Fransadakı bütün hərbi paradlarda ən görkəmli generalların önündə yürüş etmək hüququ verən Fəxri Legionun Ali Ordeninə layiq görülmüş biri haqqında danışacağıq.
Q.K. Jukovdan başqa heç bir Sovet generalı və ya marşalı bu dərəcəli Fransa ordenini almamışdır.
Fransa Qəhrəmanı - Azərbaycanlı partizan Əhməd Mişel Cəbrayılov
Əhməd Fransaya 4167 saylı həbs düşərgəsinin əsiri kimi - adı olmayan, gələcəyi olmayan bir insan kimi gəlmişdir. Lakin çox keçmədən onun şöhrəti işğal olunmuş cənubi Fransada guruldayırdı. Xarici qulaqlara tanış olmayan adı daim çoxsaylı yoldaşlarının və düşmənlərinin dilində müxtəlif təfsirlərdə səslənirdi. Müharibə onların evinə gələndə onun 16 yaşı var idi. Atası və böyük qardaşları cəbhəyə getmişdilər.
Şəki cəbhə xəttindən çox geridə idi, yuxarıda gurultulu mərmilər və ya bombalar partlamırdı, amma buradan bölgə sakinləri böyük vətənlərini müdafiə etməyə getdilər. 14.334 Şəki sakini orduda döyüşdü, onlardan 12.515-i bir daha evə qayıtmadı.
1942-ci ildə Əhmədiyyənin atasının və qardaşlarının ölüm xəbəri gəldi. Sanki dünən kimi idi. Onlara cəbhədən nadir xəbərlər gətirən poçtalyon həmin gün Cəbrayılovların həyətinə girməyə cəsarət etmədi - birdən yetim qalan ana və oğulun gözlərini görmək istəmirdi. Savadsız qonşu oğlan sevinc gətirəcəyini düşünərək məktub çatdırmağa razı oldu...
Əhmədiyyə cəbhəyə könüllü getdi. Ana bütün müharibə ərzində oğlundan yalnız bir "üçbucaq" aldı: "Ana, mən sağ-salamatam, döyüşürəm. Hər şey yaxşı gedir. Əhmədiyyə."
Mühasirəyə alındıqdan sonra ağır yaralandı və həbs düşərgəsinə göndərildi. Tale Əhmədiyyəni Fransanın cənubundakı kiçik bir şəhərə, Montaubana gətirdi. Amansız faşist ətçəkən maşın insan həyatını əzdi, heç nə qoymadı, hətta ad belə qoymadı. Lakin tale Azərbaycan oğluna rəhm etdi. "Əziz Janna! Unudulmaz xanım Janna! Məni həyata qaytardın, deməli, mənim anamsan. Deyirlər ki, insanın yalnız bir anası var, mənim isə iki anam var idi." (Ə. Cəbrayılovun xanım Jannaya yazdığı məktubdan).
Düşərgə təmizləyicisi, ən mehriban xanım Janna Əhmədiyyənin qaçışını təşkil etdi. (O, onun dəfn mərasimini təşkil etdi, onu ölü kimi təqdim etdi.) O, həmçinin Azərbaycan əsgərini partizan dəstəsinə gətirdi. Beləliklə, 1942-ci ilin payızında Əhmədiyyə Cəbrayılov Fransanın Qaron departamentindəki Sərhəd Korpusunun 4-cü eskadrilyasında döyüşçü oldu.
"Sovet Vətəninə borcumu yerinə yetirərkən, eyni zamanda, Vətənimin maraqlarını müdafiə etdiyim fransız xalqının mənafelərinə vicdanla və sədaqətlə xidmət etməyə söz verirəm. Ümumi düşmənimizə - alman işğalçılarına qarşı mübarizədə fransız qardaşlarımı bütün gücümlə dəstəkləyəcəyəm", - Əhmədiyyə partizan dəstəsində and içmişdi.
Əhməd Mişelin adı fransız makiləri arasında əfsanəvi hala gəlmişdi - alman kapitanı geyimində Almaniyaya deportasiya edilən beş yüz uşaq Müqavimət döyüşçüsünü xilas etmək üçün partizan əməliyyatına rəhbərlik etmişdir. Uşaqlar xilas edilmiş, özü isə yaralı halda uğurlu əməliyyatdan bir gün sonra alman patrulu tərəfindən tarlada götürülmüşdür. Alman forması və zabit sənədləri onun həyatını xilas etmiş və Əhmədiyyə müalicə üçün alman xəstəxanasına göndərilmişdir. O, ordudan buraxılmış və partizan qatarına basqın zamanı göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Əhmədiyyə Tuluza yaxınlığındakı Albi şəhərindəki alman qarnizonunun komendantı təyin edilmişdir. 1940-cı ildə Şəki kənd təsərrüfatı texnikumunu bitirən Cəbrayılov səkkiz ay Fransanın Əhmədiyyə şəhərinin alman komendantı vəzifəsində çalışıb. Rəisləri və tabeliyində olanlar arasında hörmət qazanıb. Alman komendantı kimi fəaliyyəti general de Qollun rəhbərlik etdiyi Fransa Müqavimət Hərəkatı rəhbərliyi tərəfindən yaxından izlənilib. O, həbs düşərgələrinə və partizanların yeraltına aparan onlarla marşruta nəzarət edib. Albi komendantının xahişi ilə şəhərin yollarını təmir etmək üçün həbs düşərgələrindən böyük bir qrup hərbi əsir götürülüb; onların çoxu meşələrə qaçıb. Komendant səhlənkar mühafizəçiləri cəzalandırmaq və yeni bir qrup məhbus üçün həbs düşərgəsinə getmək məcburiyyətində qalıb. Əhməd Cəbrayılovun Albidəki alman qarnizonunun komendantı kimi Fransa Müqavimət Hərəkatına göstərdiyi xidmət o qədər əhəmiyyətli olub ki, general de Qollun heyranlığını qazanıb. Lakin almanların səbri bu qədər uzun müddət sınana bilməyib və əsir götürülmüş sovet əsgərlərinin daha bir hissəsini azad etdikdən sonra Əhməd partizanların yanına qaçıb. Almanlar Cəbrayılovun (Harqo) tutulması üçün 10.000 marka təklif ediblər. Hərbi Xaç, Könüllü Xidmət Xaçı və Fransa Hərbi Medalı - müharibə zamanı bu yüksək mükafatları hər fransız almamışdı. Azərbaycanlı gənclər onları əfsanəvi Şarl de Qoll və Moris Torezdən almışdılar. Əhmədi həmçinin başqa bir çox xüsusi mükafata - Fransadakı bütün hərbi paradlarda ən görkəmli generalların qarşısında yürüş etmək hüququ verən Ali Fəxri Legion Ordeninə də sahibdir. Heç bir sovet generalı və ya marşalı bu dərəcəli fransız ordeni almamışdı. G.K. Jukova istisna olmaqla.
Qələbə Paradı. Hərbi kolonnaya Fransa Qəhrəmanı Əhmədiyyə Cəbrayılov rəhbərlik edir.
Müharibə bitdi.
Və birdən, 1951-ci ildə Armed Mişel Əhmədiyyə Cəbrayılov kimi kimliyini bərpa etmək və Şəkidən beş kilometr aralıda yerləşən doğma kəndi Ohud-a qayıtmaq qərarına gəlir. Dostlarının və rəsmilərin inandırması faydasızdır. Amerikalılar ona iş və ABŞ vətəndaşlığı təklif edirlər - bu "müqavimət adamı" anadangəlmə casusdur. Fransa hökuməti ona həmin Dijon fabrikinin sahibi olmağı təklif edir - bütün bunlar faydasızdır. Ayrılarkən general de Qoll silahdaşına fəxri bilet təqdim edir və bu, ona Fransa daxilində bütün nəqliyyat növlərində pulsuz səyahət etməyə icazə verir. Bu, Fransada yalnız bir nəfərin - Respublika Prezidentinin istifadə etdiyi bir imtiyaz idi. O, onu fikrindən daşındırmadı - biz azad bir ölkədə yaşayırıq - amma bu qeyri-adi hədiyyə onun istənilən vaxt qayıda biləcəyi demək idi.

"Fransada mən tez-tez torpağımızı xəyal edirdim; o, şişir, canlı, çiçəklənirdi." Heç bir səxavətli vəd onu yad bir ölkədə saxlaya bilməzdi. Əhmədiyyə vətəninə qayıtdı, orada onu qəddar bir sürpriz gözləyirdi - Sovet vətəni ən yaxşı oğullarına belə şərəf verməyi sevirdi. Sibirə on illik sürgün — bu "yüksək hökumət mükafatı" Əhmədiyyə Cəbrayılova qonaqpərvər Fransadan sığınacaq axtardığı öz ölkəsində verildi. Huşsuz halda əsir götürüldüyünə (deməli, xain!), həbs düşərgələrinin cəhənnəminə dözdüyünə (hərbi xidmətə girdiyinə!) və nəhayət, düşmənlə cəsarətlə döyüşdüyünə (hiyləgərcəsinə gizləndiyinə!) görə on il düşərgələrdə qaldı.
"Əsarətindən" sonra Şəkiyə qayıtdı və aqronom oldu. Əhmədiyyə 30 il müharibə dostlarından heç birini görmədi — keçmiş məhkumun xaricə səyahət etməsinə qadağa qoyuldu. Yalnız Şarl de Qoll Sovet İttifaqına səfər etdikdə Əhmədiyyəyə generalın Fransaya səfər etmək və dostları ilə görüşmək dəvətini qəbul etməyə icazə verildi. Cəbrayılovun 1975-ci ildə Fransaya səfərini əks etdirən "1000 günlük mübarizə" filmi Azərbaycan Dövlət Film Arxivində qorunur. Təsirli səhnələri göz yaşları olmadan izləmək mümkün deyil.
"Səni dərhal tanımaq istərdim. Amma başa düşürəm ki, artıq görünüşün əvvəlki kimi deyil. Qırmızı qıvrımlarının ağardığını və ya ürəyinin titrədiyini təsəvvür edə bilmirəm. Mənim üçün sən o vaxtkı, 1942-ci ildəki kimi qalmısan." (Bir dostumun Şampar Cəbrayılova yazdığı məktubdan).

"Bordo bölgəsinin azad edilməsi ən çətin və təhlükəli döyüşlərdən biri idi. Qrupuma yalnız könüllülər götürdüm. Bataqlıq palçıqda, belimizə qədər əyilmiş halda düşmən düşərgəsinə doğru getdik. Qəfil peyda olmağımız almanları çaşdırdı və vəhşi panikaya səbəb oldu. O günlərdə Parisin alovlandığını xatırlayıram. Qələbə ilə yürüş etdiyimiz zaman bizimlə gələ bilməməyiniz necə də təəssüf doğurur, dostlarım", - Əhmədiyyə Cəbrayılov partizan dəstəsindən olan yoldaşlarının dəfn olunduğu məzar daşı qarşısında yerə əyildi. Yaxınlıqda akasiya ağacı çiçək açırdı. Görüşün keçirilməli olduğu yer bu idi. O, təyin olunmuş saatdan xeyli əvvəl, çox əsəbi halda gəldi: "Başqa kim gələcək? Müharibədəki yoldaşlarımdan hansı hələ sağdır?"
Otuz il əvvəl olduğu kimi, Qələbə Günündə də yenə eyni akasiya ağacının yanında şampan içib qardaşlıqla tostlar oxudular. General Şarl de Qoll Fransa Qəhrəmanı Əhmədiyyə Cəbrayılovun gəlişi şərəfinə ziyafət verdi. İlk tost Azərbaycanlıya idi: "Minnətdar Fransa Sovet əsgərinin böyük şücaətini heç vaxt unutmayacaq".
Fransaya yola düşməzdən əvvəl Əhmədiyyə bir ovuc doğma torpağını özü ilə götürdü. Onu Azərbaycan partizanlarının məzarlarına səpdi. Ceyran xanım, Mikayıl Hüseynov, Vəli Vəliyev, Feyzulla Qurbanov... "Əzizlərim, bir ovuc doğma torpağımı götürün". Bu torpağın dəyərini əkinçi və döyüşçü Əhmədiyyə Cəbrayılovdan yaxşı heç kim bilmir.

1943-cü ildə Fransada antifaşist hərəkatı gündən-günə güclənirdi. Azərbaycanlılar bunda böyük rol oynadılar. 1944-cü ilin mart-aprel aylarında həmyerlimiz Mirzəxan Məmmədovun rəhbərlik etdiyi gizli təşkilat çox sayda azərbaycanlını əsirlikdən azad etdi və onlar dərhal partizan dəstələrinə qoşuldular.
1944-cü ilin avqust ayında Azərbaycan yeraltı döyüşçüləri düşərgədə üsyan qaldırdılar. Bu, Fransa partizanlarının Alman qarnizonuna basqını ilə üst-üstə düşmək üçün nəzərdə tutulmuşdu, lakin 15 avqust axşamı düşərgənin dini naziri - Nasist Gestaposunun təxribatçısı və agenti - yaxınlaşan üsyan barədə məlumat aldı. Bütün təhrikçilər həbs edildi və vəhşi işgəncələrdən sonra açıq maşınla edam yerinə göndərildi. Onlardan bir neçəsi yol boyu əllərini açmağı bacardı. Yoldaşlarını azad etdikdən sonra nasistlərlə qeyri-bərabər döyüşə girdilər. Yeraltı döyüşçülərdən beşi - Mirzəxan Məmmədov, Mirzəli Məmmədli, Həsən Əliyev, Qurban Məmmədov və Paşa Cəfərxanlı - öldürüldü. Qalanları partizanların yanına qaçmağı bacardılar.
17 avqust 1944-cü ildə Fransa və Azərbaycan partizanları Rodez şəhərini nasistlərdən azad etdilər.
Avqustun 18-də Hüseynirza Məmmədovun komandanlığı altında bir qrup Azərbaycan partizanı fransızlarla birlikdə Pandesarledəki alman qarnizonunu məhv etdi və 2000-dən çox əsiri azad etdi. Azad edilmiş Azərbaycan əsirləri Azərbaycan Partizan Alayına birləşdi.
Bu alay Larzax, Kursax, Meyd, Nim və digər şəhərlərin azad edilməsində fəal iştirak etdi.
Azərbaycan partizan dəstələri Almaniya tərəfindən işğal edilmiş digər ölkələrdə də mövcud idi!
Azər Əfəndi Əsmm
TEREF