Hər bir neçə ildən bir postsovet məkanında, xüsusilə də Ukraynada eyni yorucu ritual təkrarlanır. Növbəti hakimiyyət təmtəraqla “hüquq-mühafizə sisteminin islahatı”nı elan edir. İnsanlara yeni gözəl formalar göstərilir, gülümsəyən gənclər yeni patrul maşınlarına oturdulur, milis polis adlandırılır və vəd edilir ki, artıq sistem həqiqətən “xidmət və müdafiə” edəcək.
Sadəlövh vətəndaş sevinclə əl çalır, yeni polislərlə selfi çəkir və vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirdiyi hissi ilə yatmağa gedir. Amma bir neçə ildən sonra həmin vətəndaş dəhşətlə görür ki, yeni polislər də əvvəlkilər kimi narkotrafiki himayə edir, şöbələrin zirzəmilərində ifadə “çıxardır”, yuxarıdan gələn sifarişlə biznesləri dağıdır və narazıları avtozaklara doldururlar.
Vətəndaş şikayət etməyə başlayır. Pis naziri işdən çıxarmağı və yaxşısını təyin etməyi tələb edir. O, səmimi şəkildə inanır ki, problem kadrlardadır.
Amma problem kadrlarda deyil. Problem sistemin fizikasındadır.
Dövlət sosial yardım idarəsi, xeyriyyə fondu və ya mehriban dayə deyil. Dövlət — qanuni zorakılıq üzərində mütləq monopoliyaya malik olan sabit quldurdur. Hər bir mərkəzləşdirilmiş hüquq-mühafizə sistemi öz ölkəsində fəaliyyət göstərən işğalçı ordudur. Siz paytaxtdakı nazirin vilayət idarələrinin rəislərini, onların isə rayon şöbələrinin rəhbərlərini təyin etdiyi sərt DİN vertikalı quranda, fasiləsiz işləyən ideal istismar nasosu yaradırsınız.
Bu vertikal vətəndaşı cinayətkardan qorumaq üçün nəzərdə tutulmayıb. Onun yeganə memarlıq vəzifəsi dövləti vətəndaşdan qorumaq və hakim sinif üçün korrupsiya rentası toplamaqdır.
Polis rəisi Sistemin muzdlu işçisidir. O, sadəcə vintdir. Çörəyini kim verirsə, onun mahnısını oxuyur. Onun karyerası, maaşı, pensiyası və hətta azadlığı yalnız yuxarı rəhbərliyə sədaqətdən asılıdır. Əgər şəhər meri və ya paytaxtdakı nazir ona dinc etirazı dəyənəklə dağıtmağı və ya itaətsiz biznesmenin ofisində maska-şou təşkil etməyi əmr etsə, polis rəisi dərhal əmri yerinə yetirəcək. O, fiziki olaraq “yox” deyə bilməz, çünki həmin vertikal onu özü məhv edər. O, yuxarı baxır — rəisinin “arxasına”. Aşağıdakı insanlar isə onun üçün əhəmiyyətsizdir.
Məhz buna görə mərkəzləşdirilmiş polisi daxildən islahat etmək cəhdləri uğursuzluğa məhkumdur. Bu sistemi islah etmək mümkün deyil. Onun onurğasını qırmaq lazımdır. Dünyada bunu edə biləcək yeganə institusional alət isə Amerikanın seçkili şerif institutudur.
Biz bu texnologiyanı “oğurlamağa” məcburuq. Variant yoxdur. Bizim “xüsusi şərtlərimizə” uyğunlaşdırmadan. Sadəcə götürüb əsas kodu kopyalamaq lazımdır.
Şerif Amerika ənənəsində nədir? Kovboy papaqlı sərt adamlar haqqında Hollivud filmlərini unudun. Şerif vəzifə deyil. O, siyasi subyektdir. Bu, zorakılığın maksimum həddə qədər desentralizasiyasıdır.
Şeriflə polis rəisi arasındakı əsas fərq hakimiyyət əldə etmə mexanizmindədir. Şerifi nə mer, nə qubernator, nə də prezident təyin edir. Onu konkret dairənin sakinləri birbaşa səsvermə ilə seçirlər.
Bu, bütün prosesin fizikasını dəyişir. Hesabatlılıq vektoru 180 dərəcə çevrilir. Şerif yuxarı — paytaxt nazirinin kabinetinə baxmır. O, aşağı — öz dairəsinin küçələrinə baxır. Onun işəgötürəni dövlət deyil. Onun işəgötürəni həmin ərazidə hüququn real daşıyıcısı olan insanlardır. Şerifi kresloya gətirən səs də, həmin kreslonun taxta çevrilməməsinə təminat verən seyfdəki karabin də onlara məxsusdur.
Polis rəisi meri narazı salmaqdan qorxur. Şerif isə seçicinin etimadını itirməkdən qorxur.
Bu gün malik olduğumuz istismarçı sistemdə rayon şöbəsinin rəisi özbaşınalıq edirsə, siz ona qarşı faktiki olaraq heç nə edə bilmirsiniz. Prokurorluğa şikayət yaza bilərsiniz (halbuki onlar çox vaxt eyni sxemdədirlər), “qaynar xətlər”ə zəng edə bilərsiniz (orada sizi başdan edəcəklər), piketə çıxa bilərsiniz (orada isə sizi onun xüsusi təyinatlıları tutacaq). Siz — sizi “yeyən” sistemə təsir rıçaqları olmayan yem bazasısınız.
Əgər özbaşınalığı seçilmiş şerif edərsə, onun karyerası növbəti seçkilərdə bitəcək. Xüsusi hallarda isə dərhal geri çağırılma proseduru ilə. Onun qaçmağa yeri yoxdur. Arxasında onu həbsdən qorumaq üçün başqa bölgəyə keçirəcək nazirlik vertikalı yoxdur. O, xəyanət etdiyi insanlarla üz-üzə qalır. Və bunu çox yaxşı anlayır.
Amma bu hələ başlanğıcdır. Şerif institutunun əsl gözəlliyi, paytaxt bürokratlarını soyuq tərlə örtən “nüvə düyməsi” — interpozisiya doktrinasıdır.
İnterpozisiya — şerifin öz dairəsinin sakinləri ilə mərkəzi hakimiyyətin tiraniyası arasında dayanmaq hüququ və vəzifəsidir. Öz dairəsində ən yüksək hüquq-mühafizə hakimiyyəti şerifə məxsusdur. Nə təhlükəsizlik xidməti, nə xüsusi istintaq qurumu, nə də paytaxtdan gələn “federallar”. Şerifə.
Təsəvvür edin ki, bizim reallıqda paytaxt elitası regiondakı gəlirli zavodu ələ keçirmək istəyir. Onlar cinayət işi saxtalaşdırır, paytaxt xüsusi təyinatlılarını mikroavtobuslara doldurub müəssisəni ələ keçirməyə göndərirlər. Mövcud sistemdə yerli polis rəisi yolları bağlayacaq və əməliyyat üçün rahat şərait yaradacaq.
Şerif nə edir? O, köməkçilərini dairənin sərhədinə çıxarır, paytaxtdan gələnləri saxlayır və deyir: “Sizin orderləriniz mənim dairəmdə sadəcə tualet kağızıdır. Bu qanunsuz ələ keçirmədir. Geri dönün, yoxsa hamınızı vəzifə səlahiyyətlərini aşmağa görə həbs edəcəyəm.” Və onun buna həm hüquqi, həm də fiziki haqqı var.
Şerif — yerli qalxandır. Bu, ərazinin mərkəzdən gələn parazitar müdaxiləyə qarşı immun cavabıdır. Dövlət insan hüquqlarını pozan məcburi səfərbərlik, qanuni silahların müsadirəsi və ya karantin bəhanəsi ilə arzuolunmaz bizneslərin bağlanması kimi antikonstitusion qanun qəbul etməyə çalışanda, şerif paytaxt iradəsini yerində sıfırlayan baryerə çevrilir. O, sadəcə bu qanunu tətbiq etməkdən imtina edir.
Sistem niyə zorakılığın desentralizasiyasına bu qədər aqressiv müqavimət göstərir? Niyə bizə elektron petisiyalar, “smartfon dövləti”, müxtəlif “etik şuralar” verilir, amma rayonun baş polisini seçmək hüququ verilmir?
Çünki sistem anlayır: zorakılıq monopoliyası qırılan kimi parazitar dövlət öləcək. İstismarçı iqtisadiyyat qorxu və yerli müqavimətin mümkünsüzlüyü üzərində qurulub. Əgər hər rayonda əhalinin dəstəyinə arxalanan müstəqil, silahlı siyasi subyekt oturarsa, korrupsiya vertikalları texniki baxımdan mümkün olmayacaq. Paytaxt bölgələrə diktə etməyə yox, onlarla razılaşmağa məcbur olacaq.
Amma burada çox mühüm şərt var. Onsuz şerif institutu ucuz dekorasiyaya çevrilər.
Şerif silahsızlaşdırılmış cəmiyyətdə mövcud ola bilməz. Şerif və ABŞ Konstitusiyasının İkinci Düzəlişi (xalqın silah saxlamaq hüququ) siam əkizləridir.
Dövlət həmişə say və resurs baxımından üstündür. Əgər paytaxtdakı “canavar” itaətsiz şerifi əzmək qərarına gəlsə, təkcə şerifin və bir neçə köməkçisinin gücü kifayət etməz. Burada qədim mexanizm — Posse Comitatus işə düşür. Yəni şerifin vətəndaşları səfərbər etmək hüququ.
Şerif çağırış edə bilər və bir saat ərzində onun ofisinin qarşısında qanuni karabin və tüfəngləri ilə yüzlərlə qəzəbli yerli sakin toplaşar. Onlar rəsmi şerif köməkçisi statusu alarlar. Bu, qanuni seçilmiş liderin rəhbərliyi altında öz evini qoruyan legitim milis qüvvəsidir. Belə qüvvə qarşısında paytaxtın istənilən xüsusi qrupu aciz qalacaq.
Amma əhalinin əlində yarımavtomatik yivli silah yoxdursa, əhali “ictimai təhlükəsizlik” bəhanəsi ilə silahsızlaşdırılıbsa, şerif gücsüz olur. O, sadəcə dişsiz siyasətçiyə çevrilir. Vətəndaşın əlində silah — böhran anında şerifin arxalana biləcəyi real təminatdır. Şerif isə silahlı vətəndaşların qanun çərçivəsində fəaliyyət göstərməsinin institusional təminatıdır.
Bu oyunları dayandırmağın vaxtıdır. Prezidentlərə “yerlərdəki özbaşınalıqla məşğul olun” məzmunlu yalvarış məktubları yazmağı dayandırmağın vaxtıdır. Heç kim bununla məşğul olmayacaq. Özbaşınalıq elə onların biznes modelidir.
Azadlıq hökumət qərarları şəklində yuxarıdan verilmir. Azadlıq — hakimiyyətin qəsbini mümkünsüz edən institutlardır. Seçkili şerif institutu məhkəmə və hüquq-mühafizə hakimiyyətini paytaxt bürokratiyasının tərli əllərindən alıb aid olduğu yerə — icma səviyyəsinə qaytarır. Bütün bunların pulunu vergiləri ilə ödəyən insanların səviyyəsinə.
Biz “Leviafan”ın hökm və zorakılıq monopoliyasını əlindən almayana qədər dairə üzrə fırlanmağa davam edəcəyik. Yüksək kabinetlərdə soyadlar dəyişəcək, yeni nişanlar tikiləcək, çoxcildlik islahat proqramları yazılacaq. Amma vətəndaş “ətinin” nomenklatura kapitalına çevrilməsi konveyeri fasiləsiz işləyəcək.
Biz bu maşının memarlığını dağıtmalıyıq. Dövlətin polis vertikalını amputasiya edib, onun yerinə silahlı xalqa arxalanan minlərlə müstəqil, sərt, seçkili şerif qoymalıyıq.
Qalan hər şey sadəcə qəssabxanada dekorasiyanın dəyişməsidir.