b. İran-e-Nov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin İrandakı irsi

Rəsulzadənin siyasi həyatını öyrənmək üçün əsas mənbələrdən biri İran-e-Nov qəzetidir. Qəzet İran Demokrat Partiyasının rəsmi mətbuat orqanı kimi 1909-cu ildə Tehranda yaradılıb və iki il nəşr edilib. Bu, İranda davamlı olaraq redaktə və çap edilən ilk qəzet idi. 1909-cu ildə İranın bir çox tanınmış şəxslərinin bu qəzetdə yazması onu inqilabçılar arasında əhəmiyyətli qəzetə çevirirdi. Qəzetin direktoru Əbülziya Şəbüstəri idi və qəzet erməni tacir Cozef Basil tərəfindən maliyyələşirdi. Rəsulzadə isə İrandan sürgün edilənə qədər qəzetin baş redaktoru oldu. Müasir İranın ideoloji fundamentinin qoyulmasındakı əhəmiyyətli roluna baxmayaraq, İran-e-Nov qəzeti Məşrutə İnqilabının tarixinin yazılmasında gözardına vurulan bir mənbədir.

Demokrat Partiyasının və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından biri olan Rəsulzadə əvvəldən etibarən İran-e-Nov qəzetinin baş redaktoru idi və qəzetin doktrinası ilə ideoloji xəttini müəyyən edən məqalələrin əksərini ya özü yazırdı, ya da onun məsləhəti ilə yazılırdı. Rəsulzadənin öz yazıları bir neçə sayda onun təxəllüsü olan Niş (İynə) adı altında dərc edilirdi. O, Tehranda İran siyasəti ilə məşğul olduğu bir neçə il ərzində qəzetdə bu vəzifəni tutdu. Lakin, onun Qacar dövlətindəki siyasi hadisələrə marağı bir neçə il öncə başlamışdı.

Rəsulzadənin Qacar dövlətinin sosial-siyasi dinamikası və dünya siyasəti ilə maraqlanması qəzetdəki yazılardan məlum olur. Belə ki, o, bu məsələlərlə bağlı bir çox məqalələr yazıb. Amma ən əsası, onun fars dilindəki ədəbi qabiliyyəti də nadir idi. Onun İran-e-Nov qəzetində yazdığı ilk məqalə M. Əmin imzası ilə İspaniya və Mərakeş, Müharibə və İnqilab adı altında dünya siyasətindən yazdığı uzun bir yazı olub. Bu məqalədə o, ispan qüvvələrinin mərakeşlilər üzərində davam etməkdə olan zorakılığından bəhs edir, haqq qazandırmağın mümkün olmadığı ispan zorakılığını müdafiəsiz xalqa qarşı qeyri-bərabər müharibə kimi tənqid edirdi. Rəsulzadə həmçinin belə əhəmiyyətli bir qlobal hadisənin iranlılar arasında bilinməməsindən gileylənirdi.[33]

İran-e-Nov qəzetinin ilk buraxılışından sonra Rəsulzadə mütəmadi olaraq (adətən həftədə iki dəfə) dünyadakı hadisələri analiz edən qısa və uzun ölçülü məqalələr yazmağa başladı. Qəzetin növbəti saylarında Cari Dünya Hadisələri, İsveçdə Vəziyyət, Məhəmməd Əli Şah və Turan yoxsa Yuxu adlı məqalələrində Rəsulzadə bir çox dünya hadisləri və Məşrutə İnqilabının qələbəsindən sonrakı böhranla bağlı yazırdı. Təəccüblüdür ki, bu məqalələrdən sonra Rəsulzadə öz adı ilə heç nə çap etmədi, amma çox güman baş redaktor kimi qəzetə töhfə verməyə davam etdi. Onun adının baş hərflərinin qəzetdən yoxa çıxmasından bir neçə ay sonra Rəsulzadə Niş təxəllüsü ilə səhnəyə qayıtdı və 1909-cu ilin sonlarında qəzetin 61-ci sayında iki səhifə yarımlıq məqalə yazdı. 8 noyabr 1909-cu ildə Rəsulzadə İran-e-Nov qəzetində iki səhifə yarımlıq məqaləsini “İrandakı vəziyyətin dayaz, aldadıcı şərhi” olduğuna inandığı “Səfvat Bəy”[34] təxəllüslü şəxsin başqa qəzetdə yazdığı məqalənin tənqidinə həsr etdi. Məqalənin uzunluğu və tonu göstərir ki, Səfvat Bəy Rəsulzadəni qəzəbləndirib, çünki Səfvat Bəy şübhələnirdi ki, Demokrat Partiyası Britaniya hökumətinin marionetidir. Hücum etdiyi müəllifin iddialarını rədd edən Rəsulzadə öz partiyasını müdafiə edib özlərinin yerli iranlıların səsi olduqlarını iddia edirdi: “Səfvatın dediklərini rədd etsək də, biz öz yolumuzun tamamilə doğru olduğunu və bizim heç bir problemimizin olmadığını da demirik. Bizim çoxlu problemlərimiz və çatışmazlıqlarımız var, amma ən azından biz daxili işlərimizi yerli nöqteyi-nəzərdən və İran gərçəkliklərindən görürük!”[35]

Bir neçə həftə sonra, Milli Konqresin[36] yenidən açıldığı gün İran-e-Nov bu tarixi günü qeyd edən xüsusi buraxılış ilə çıxdı. Rəsulzadə parlamentin əhəmiyyəti barədə uzun bir məqalə yazdı və bu günü “Şərqdə yenidən quruculuq dövrü”nün nişanəsi kimi vurğuladı. Lakin məqalənin əhəmiyyəti Rəsulzadənin parlament üzvləri üçün beş prioritet müəyyən etdiyi sonuncu paraqraf idi. Bu xüsusilə vacibdir, çünki deputatlar arasında onun öz partiyadaşları da vardı. Rəsulzadəyə görə, yeni parlament maliyyə çətinliklərini aradan qaldırmalı, təşkilatlanmış ordu qurmalı, rus qoşunlarını ölkədən çıxartmalı, mədəni siyasəti yeniləməli və əcnəbi ekspertlər dəvət edərək dövlət bürokratiyasında islahatlar aparmalı idi.[37]

Fiqur 1:İran-e-Nov, 15 noyabr, 1909

İran-e-Nov qəzetinin tanınması, ölkə daxilində və xaricindəki başqa mətbuat orqanları üçün istinad mənbəyinə çevrilməsi ilə Rəsulzadənin İrandakı şöhrəti də növbəti illərdə artmaqda davam etdi. Bu fəaliyyətlər İran daxilində və xaricində bir çox insanı narahat etməyə başladı və nəticədə 1911-ci ilin may ayında o, ölkədən çıxmağa məcbur qaldı. İran-e-Nov qəzetində dərc etdiyi sonuncu məqaləsində Rəsulzadə istefa məktubunu yazdı, qəzet direktorundan və oxuculardan üzr istəyib qeyd etdi ki, o jurnalist fəaliyyətinə “ara verməli” və İranı tərk etməli idi.[38] Güman edilir ki, onun istefasının arxasındakı əsas səbəb Rusiya hakimiyyət orqanlarının İran hökuməti üzərindəki təzyiqi olub. Bu, Rəsulzadənin İranda ölkənin ən prestijli qəzetinin baş redaktoru kimi fəaliyyətinin sonu olsa da, onun İran siyasəti ilə məşğul olmasına son qoymadı.

c. Sürgün illəri, keçmişə yeni nəzər

İranda iki il vaxt keçirmək Rəsulzadəni daha yaxşı jurnalist etdi, ona bir çox məşhur siyasi şəxslərlə münasibətdə olmaq şansı verdi və ən əsası onun İran cəmiyyəti ilə birbaşa əlaqədə olub təcrübə qazanmasına imkan yaratdı. İrandan sürgün edildikdən sonra yazdıqları onun İran barədə şəxsi biliyini əks etdirir. Bu dövrdə o əsasən İran təcrübəsini nəzəriləşdirir və hesabatlardan daha çox uzun və çoxlu mövqe məqalələri yazmağa üstünlük verir. Bu yazıların çoxu Türk Yurdu və Sebilülreşad adlı Osmanlı jurnallarında iki seriyalı uzun məqalələr şəklində çap edilib və Yadigar Türkel tərəfindən bir kitabça formasında yığılıb. 1911-1912 illər arasında çap edilən bu məqalələrin ilk seriyasında Rəsulzadə İran türklərini qiymətləndirir, sonuncusunda isə Məşrutə İnqilabının qısa tarixini yazır. Hər iki yazının də dəyərli məlumat daşıyan nadir məqalələr olmasına baxmayaraq, onlar müasir İran tarixçiləri tərəfindən araşdırılmayıblar.

Osmanlı mətbuatında dərc edilən məqalələrdən başqa Rəsulzadə təxminən eyni vaxtda İranda çıxan bir kitabçanın da müəllifi olurr. Bu kitabçada Rəsulzadə mötədillərin partiyası olan Itidaliyyun partiyasının[39] qurulmasını müzakirə edib onların siyasi mövqeyini və partiya siyasətlərini sərt tənqid edir. Uzun müddət Rəsulzadə keçmiş kolleqalarının əksəriyyəti ilə yaxşı münasibət saxlayır və onların arasında müasir İranın görkəmli şəxsi Seyid Həsən Tağızadə xüsusilə fərqlənir. Tağızadə Təbrizdə doğulmuş inqilabçı idi. Tağızadənin İran daxilində və xaricindəki uzunmüddətli siyasi fəaliyyəti onu müasir İranın formalaşmasındakı qabaqcıl şəxslərdən birinə çevirib. Tağızadə gündəliyində İstanbulda otaq yoldaşı olduqları zaman, həmçinin Berlin və Moskvada görüşdükləri vaxt Rəsulzadə ilə bəzi söhbətlərini qeyd edir. O, Rəsulzadəni “azərbaycanlı peyğəmbər” və “Qandiyə bənzər şəxs” kimi təsvir edib yaxşı münasibətlərinin olduğuna işarə edir.[40]

4. Nəticə

Milli tarixlər demək olar bir əsrdir ki tarixşünaslıq ənənəsində üstünlük təşkil edir. Milli tarixlər milli dövlətləri keçmişin təhlil vahidi kimi götürür və adətən milli davamlılıq proyekti uğrunda mübarizə aparır. Müsəlman dünyasının ziyalıları tez-tez bu mübarizələrin subyektləri olurlar, çünki müxtəlif milli hekayətlər ya onları özününküləşdirir, ya da onları inkar edir. İran, Türkiyə, Azərbaycan tarixləri də bu fenomendən əziyyət çəkir və müxtəlif ərazilərdə fəal olmuş, bu millətlərin formalaşmasına töhfə vermiş bir çox ziyalını bu yanaşmadan çıxış edərək qiymətləndirirlər. Nəticədə bu milli hərəkatlar adətən bir-birinə düşmən olaraq inkişaf etdiklərindən onların formalaşmasına eyni anda eyni cür töhfə verən bir çox ziyalı bir milli kontekstdə alqışlanır, başqa birində isə alçaldılır.

Rəsulzadə öz həyatı və siyasi fəaliyyəti ilə İran, Azərbaycan və Türkiyə millətçiliyinə töhfə verən ziyalılar üçün mükəmməl bir misaldır. Rəsulzadə adətən bir kontektsdə qəhrəman kimi alqışlanırsa, İranın yazılmış müasir tarixində onun adına rast gəlinmir. Bu məqalə Rəsulzadə kimi fiqurların tarix yazılmasındakı yeni yanaşmalar işığında necə müzakirə edilə biləcəyini göstərməyə çalışdı. Məqalənin birinci hissəsi milli tarixşünaslığın əsas problemlərini, yanlışlıqlarını, məhdudiyyətlərini və tarix yazılmasında səbəb olduğu səhvləri müzakirə etdi. İkinci hissə tez-tez qlobal tarixin istehsalı və ya yan təsiri kimi tarixçilərə qarışıq kontekstdə Rəsulzadə tipli ziyalılarn həyatı barədə fərqli düşünməyə imkan yaradan yeni nəzəri və metodoloji alternativlərin bəzilərinə toxundu. Nəhayət, üçüncü hissədə bilərəkdən və ya bilməyərəkdən İranın tarix kitablarından kənarda qalan Rəsulzadənin siyasi karyerası boyu yeni İranın formalaşmasına verdiyi bəzi töhfələr müzakirə edildi. Ümidvaram ki, bu məqalə mövcud ədəbiyyata bir töhfə olub əlaqəli mövzularda əlavə tədqiqatlara təkan verəcək.

İstinadlar:

[1] Crews, Robert. “Empire and the Confessional State: Islam and Religious Politics in Nineteenth-Century Russia”, The American Historical Review 108, no.1(February 2003):50.

[2] Wimmer, Andreas, and Nina Glick Schiller. “Methodological Nationalism, the Social Sciences, and the Study of Migration: An Essay in Historical Epistemology.” The International Migration Review 37, no. 3 (2003): 577-578.

[3] Kramer, Lloyd S, and Sarah C. Maza. A Companion to Western Historical Thought (Mass: Blackwell Publishers, 2002),185-187.

[4] Atabaki, Touraj. Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran. (London: I.B. Tauris Publishers, 2000), 23-25.

[5] The equivalent in English would be “the future.” Mahmoud Afshar was the director of the periodical.

[6] Ayandeh, “ Masaleye melliyat ve vahdate Melliye Iran (Millət məsələsi və İranın milli birliyi).” oktyabr, 1927. Götürülüb: Dr Afshar foundation. m-afshar.net/future/g2/2.doc (daxil olunub 10 fevral 2019). 560

[7] Zia-Ebrahimi, Reza.“Better a warm hug than a cold bath: Nationalist memory and the failures of Iranian historiography”, in Iranian Studies, vol. 49, no. 5 (2016): 845.

[8] Bloch, Marc. “A Contribution towards a Comparative History of European Societies”, in Land and Work in Medieval Europe. Selected Papers, trans. J. E. Anderson (London 1967), 44-45

[9] Sonderweg (“xüsusi yol”) XIX əsrin sonu- XX əsrin əvvəllərində alman tarixçiləri tərəfindən istifadə edilən bir tezisdir və Almaniyanın modernlik yolunun xüsusi olduğu iddiasını müdafiə edir.

[10]Kocka, J. “Asymmetrical Historical Comparison. The Case of the German Sonderweg”, History and Theory. 38 (1999), 47.

[11] Kocka, J.. “German Sonderweg”, 49.

[12] Tilly, Charles. Big Structures, Large Processes, Huge Comparisons, (New York: Russell Sage Foundation, 1984), 63.

[13] Sachsenmaier, Dominic. “Global History and Critiques of Western Perspectives.” Comparative Education. 42 (2006), 451– 455.

[14] O’Brien, P. “Historiographical Traditions and Modern Imperatives for the Restoration of Global History”, Journal of Global History 1 (2006), 7.

[15] Subrahmanyam, S. “Connected Histories: Notes towards a Reconfiguration of Early Modern Eurasia.” Modern Asian Studies 31 (1996), 743.

[16] Benton Lauren. A Search for Sovereignty: Law and Geography in European Empires, 1400-1900 (Cambridge: Cambridge University, 2009), s. 2.

[17] Tuna, Mustafa. Imperial Russia’s Muslims: Islam, Empire, and European Modernity, 1788-1914 (Cambridge, 2015), 5.

[18] Orenburq Müsəlman Ruhani Məclisi Rusiya İmperiyasının müsəlman təbəələrinin hüquqi və dini işlərini tənzimləmək məqsədi ilə II Yekaterina tərəfindən yaradılmış dövlətin maliyyələşdirdiyi dini təsisat idi.

[19] Tuna, op. cit., s. 55

[20] Benton, Lauren, A Search for Sovereignty: Law and Geography in European Empires, 1400-1900.(Cambridge: Cambridge University, 2009), s. 30.

[21] Ibid. 142

[22] Pratt, Mary Louise. “Criticism in the Contact Zone,” in Imperial Eyes: Travel Writing and Transculturation (London: Routledge, 1992), s. 4.

[23] Kafadar, Cemal, Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State (Berkeley: University of California Press, 1996), s. 19.

[24] Dressler, M. Legitimizing the Order—The Ottoman Rhetoric of State Power (Leiden: Brill, 2005), s. 163.

[25] Bartov, O. and Weitz, Eric. Shatterzone of Empires: Coexistence and Violence in the German, Habsburg, Russian, and Ottoman Borderlands (Bloomington: Indiana University Press, 2013), s. 1-4.

[26] Firdovsinin Şahnaməsi ilə Kavek və Zahhak döyüşü nəzərdə tutulur.

[27] Irshad, 20 fevral 1906

[28] هر بيشه گمان مبر که خالي است باشد که پلنگ خفته باشد

[29] Irshad, 21 iyul 1906

[30] Tərəqqi, mart 1909

[31] Yagublu op. cit., s.620

[32] Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions (Princeton, Princeton University Press, 1982), 103-104.

[33] Iran-e-Nov, 24 avqust 1909

[34] Çox güman Məhəmməd Əli Səfəvat, Təbrizdə doğulmuş ruhani.

[35] Iran-e-Nov, 8 noyabr 1909. Tərcüməçinin qeydi: məqalənin orijinalı fars dilindədir.

[36] دارالشورای ملی

[37] Iran-e-Nov, 15 noyabr 1909

[38] Iran-e-Nov, 25 may 1909

[39] تنقید فرقه اعتدالیون و یا اجتماعیون- اعتدالیون

[40] Seyyed Hasan Tagizadeh,The Stormy Life [Zendegiye Toofani](Tehran: Ferdows,2000),378-381.

Ədəbiyyat siyahısı:

a. İlkin mənbələr

İrşad qəzeti
Tərəqqi qəzeti
Iran-e-Nov qəzeti
b. İkinci mənbələr

Abrahamian, Ervand. Iran Between Two Revolutions. Princeton, Princeton University Press, 1982.
Atabaki, Touraj. Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran. London: I. B. Tauris Publishers, 2000.
Bartov, O. (ed.) and Eric Weitz (ed.). Shatterzone of Empires: Coexistence and Violence in the German, Habsburg, Russian, and Ottoman Borderlands. Bloomington: Indiana University Press, 2013.
Benton, Lauren. A Search for Sovereignty: Law and Geography in European Empires, 1400-1900. Cambridge: Cambridge University, 2009.
Bloch, Marc. “A Contribution towards a Comparative History of European Societies”, in Land and Work in Medieval Europe. Selected Papers, trans. J. E. Anderson. London: 1967.
Crews, Robert. “Empire and the Confessional State: Islam and Religious Politics in Nineteenth- Century Russia.” The American Historical Review 108, no.1 (2003): p. 50-83.
Dressler, M. Legitimizing the Order—The Ottoman Rhetoric of State Leiden: Brill, 2005.
Kafadar, Cemal. Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State. Berkeley: University of California Press, 1996.
Kocka, Jurgen. “Asymmetrical Historical Comparison. The Case of the German Sonderweg,” History and Theory, 38 (1999), p. 40-50.
Kramer, Lloyd S., and Sarah C. Maza. A Companion to Western Historical Thought. Malden, Mass: Blackwell Publishers, 2002.
O’Brien, Patrick. “Historiographical Traditions and Modern Imperatives for the Restoration of Global History.” Journal of Global History 1, no. 1 (2006): p. 3–39.
Pratt, Mary Louise. “Criticism in the Contact Zone,” in Imperial Eyes: Travel Writing and Transculturation. London: Routledge, 1992.
Sachsenmaier, Dominic. “Global History and Critiques of Western Perspectives.” Comparative Education 42, no. 3 (2006): 451-70.
Subrahmanyam, Sanjay. “Connected Histories: Notes towards a Reconfiguration of Early Modern Eurasia.” Modern Asian Studies 31, no. 3 (1997): 735-62.
Tagizadeh, Seyyed Hasan. The Stormy Life [Zendegiye Toofani]. Tehran: Ferdows,2000.
Tilly, Charles. Big Structures, Large Processes, Huge Comparisons. New York: Russell Sage Foundation, 1984.
Tuna, Mustafa. Imperial Russia’s Muslims: Islam, Empire, and European Modernity, 1788-1914. Cambridge: Cambridge University Press, 2015.
Wimmer, Andreas, and Nina Glick Schiller. “Methodological Nationalism, the Social Sciences, and the Study of Migration: An Essay in Historical Epistemology.” The International Migration Review 37, no. 3 (2003): 576-610.
Yagublu, Nasiman. The Encyclopedia of Muhammad Amin Rasulzade. Ankara: Azerbaycan Kültür Derneği, 2015.
Zia-Ebrahimi, Reza. “Better a warm hug than a cold bath: Nationalist memory and the failures of Iranian historiography”, in Iranian Studies, vol. 49, no. 5 (2016): 837-854.
bakuresearchinstitute.org