BİRAZ DAHA GENİŞLETİRSEK
Bu fark tesadüf değildir; tarihî-siyasal statü, Türk kozmolojisi ve Tonyukuk’un şahsî konumu birlikte okunduğunda anlam kazanır. Konu tek boyutlu değil, birden fazla katmanda anlaşılmalıdır.
Bilge Kağan ve Kül Tigin yazıtları, devletin merkezî otoritesini temsil eder. Bu yazıtlar şahsî metinler değil, kağan adına konuşan devlet belgeleridir. Hanedan meşruiyetini ilan eder, devleti tarihe kaydeder ve bu nedenle anıt-devlet dili kullanır. Kaplumbağa kaide (Çin geleneğindeki bixi formu), burada estetik bir unsur değil, devletin kalıcılığını ve sürekliliğini simgeleyen resmî bir işarettir.
Tonyukuk ise kağan değildir. O bir bilge, stratejist ve akıl hocasıdır. Yazıtını kağan adına değil, kendi adına ve üstelik hayattayken diktirmiştir. Amacı devlet adına hüküm vermek değil, tecrübe ve akıl mirası bırakmaktır. Bu yüzden onun yazıtı, devletin sesi değil, bilgenin sesi olarak konuşur.
Kaplumbağa kaide, Orta Asya ve Çin kozmolojisinde; uzun ömür, sarsılmazlık, dünyayı taşıma ve zaman üstülük anlamları taşır. Kağan yazıtlarının altına konulmasının verdiği mesaj açıktır:
“Bu söz kişisel değildir. Bu söz devlet aklıdır. Bu söz zamanın üstünde durur.”
Dolayısıyla kaplumbağa, kağanı değil, devlet fikrini taşır.
Tonyukuk’un tercihi ise bilinçlidir ve metnin en kritik noktası buradadır. Üç kağana vezirlik yapmış, savaşları planlamış, devletin nasıl kurtulduğunu bizzat yaşamış biri olarak yazıtında sürekli şu vurguyu yapar:
“Ben düşündüm.”
“Ben söyledim.”
“Ben öğrettim.”
Tonyukuk bilerek kaplumbağa kaide kullanmaz. Çünkü kendini kağanla eşitlemek istemez; sözünü otoriteye değil, akla dayandırır. Devlete değil, geleceğin bilge kuşaklarına konuşur. Bu nedenle düz taş; sade, doğrudan ve süssüzdür. Verdiği mesaj nettir:
“Bu bir emir değil, bir derstir.”
Burada erken Türk düşüncesine ait derin bir felsefî ayrım ortaya çıkar. Bilge Kağan yazıtı devlet aklını, Kül Tigin yazıtı askerî kudreti, Tonyukuk yazıtı ise stratejik hikmeti temsil eder. Kaplumbağa kaide iktidarın hafızasıdır; düz taş ise bilgeliğin vicdanı.
Bu ayrım şunu söyler:
Devlet zorla ayakta durur, ama akıl olmadan yaşayamaz.
Sonuç olarak; evet, bu farkın hem tarihî hem de felsefî anlamı vardır. Kaplumbağa kaide, devletin ebedîliği ve meşruiyetini simgelerken; Tonyukuk’un düz taşı, aklın, deneyimin ve bilgenin tevazusunu temsil eder. Tonyukuk adeta şunu demektedir:
“Devlet benimle değil; ama benim sözümle ayakta kaldı.”
Bu yüzden Tonyukuk’un düz taşı, basit bir mimari tercih değil; bilinçli, sessiz ve derin bir felsefî bildiridir.
Mustafa Ide