Dəyərli tarixçi-araşdırmaçı Murad Aci öz tədqiqatlarında maraqlı və diqqətçəkən bir tezis irəli sürür: Qriqoryan məzhəbinin banisi kimi tanınan həzrət Qriqor etnik mənşə etibarilə Türk köklərinə bağlıdır və onun formalaşdırdığı dini cərəyanın ideoloji əsaslarında qədim türk Tanrıçılığının izləri açıq şəkildə görünür.
Murad Aci bu fikri əsaslandırarkən erkən xristianlıq dövrünün Qafqaz və Ön Asiya dini mühitinə diqqət çəkir. Onun fikrincə, Qriqoryan məzhəbində müşahidə olunan: Təkallahlılıq anlayışı, Müqəddəs işıq və nur kultu, Dağ, su və müqəddəs məkan anlayışı, Kahinlik institutunun xüsusi rolu birbaşa olaraq türk Tanrıçılığının əsas fəlsəfi sütunları ilə səsləşir.
Araşdırmalara görə, Xəzər Albaniyası və ətraf bölgələrdə xristianlığın yayılması prosesi sırf “xarici dini ixrac” deyil, mövcud yerli türk inanc sistemlərinin xristian terminologiyası ilə yenidən formalaşdırılması idi. Bu baxımdan Erməni - Qriqoryan məzhəbi, Murad Acinin yanaşmasına əsasən, Tanrıçılıqdan qopmuş deyil, əksinə onun üzərində inşa olunmuş dini-siyasi bir modeldir.
Bu tezis Qafqaz tarixində din və etnik kimlik məsələlərinə yenidən baxmağı zəruri edir və Qriqoryanlığın yalnız bir konfessiya deyil, regionun qədim türk mədəniyyət qatlarının transformasiyası kimi dəyərləndirilməsini təklif edir. Eyni zamanda da hər kəs və ən çox da haylar onu yaxşı bilməlidir ki, erməni - qriqoryan termininin onlara heç bir aidiyyatı yoxdur, çünki Qriqor və torunu Qriqoris türkdür.
Paşa Əsədgil,