İran, Akkoyunlular zamanında Sünni bir devletti. 1501’de Şah İsmail tarafından Safevi Devleti’nin kurulmasına kadar küçük mahalli beylikler tarafından temsil edilen Şiilik, Safeviler ile birlikte zaman içerisinde İran’ın resmi mezhebi hâline geldi. Şiiliğe geçmeyen bölgelerde katliamlar yapıldı. Bağdat, Yezd ve Horasan gibi yerlerde kadın-çocuk denilmeden on binlerce insan öldürüldü. Şii ezanı tesis edildi, ilk üç halifeye ve Hz. Ayşe’ye lanet okunmaya başlandı.
Osmanlılar, bu yüzden İran’la yapılan antlaşmalara “teberrailiğin meni”ni koydurmaya çalıştılar. Teberrailiğin meni, İran’daki dini mekânlarda Hazreti Ebubekir, Hazreti Ömer, Hazreti Osman ve Hazreti Ayşe ile sahabeye kötü laf söylenmesinin engellenmesidir.
Safevi hanedanına son veren Afşar Nadir Şah, 1736’da şah ilan edilirken “sebb ü rafz” denilen “ilk üç halife ve sahabeye lanet okunması âdetini yasaklandığını, ilk üç halifenin hilafetinin meşru olduğunu, İmam Cafer-i Sadık’ın yolunun takip edilmesini ve Sünnilerle diyalog kurulması gerektiğini” söyledi. Bu duruma karşı çıkan Mollabaşı Mirza Abdü’l-Hüseyin, yeni şah tarafından öldürüldü. Bu durumu gören ulema takiye yoluna gitti. Yeni şahın tekliflerini kabul etmiş gibi göründüler. Nadir Şah, İran’ın geleneksel dini anlayışını değiştirecek bir siyaset izledi. İran’daki dini uygulamaların bazılarını değiştirip Sünnilerle diyalog kurmaya çalıştı. Caferiliğin, Sünni dünya tarafından beşinci mezhep olarak tanınmasına çalıştı. Ancak Osmanlı yönetimi kabul etmedi. İlk defa Sünni ve Şii ulema bir araya gelip mezhep meselelerini tartıştılar ve bir diyalog kapısı açıldı. 1747’de Nadir Şah’ın öldürülmesiyle bu kapı tekrar kapandı.
Erhan Afyoncu
TEREF