3.000 yıldan fazla bir süre önce gelişen bir uygarlık için, Hititler daha önce düşünüldüğünden çok daha fazla temizlik ve hijyenle ilgilenmiş olabilirlerdi. Anadolu Çalışmaları'nda yeni yayımlanan bir çalışma, antik toplumlar hakkındaki modern klişeleri sorgularak, Hitit kültüründe hijyenin tesadüfi değil, yapılandırılmış, anlamlı ve günlük yaşama, dine ve sosyal hiyerarşiye derinlemesine yerleşmiş olduğunu ortaya koyuyor.
Madrid'deki Complutense Üniversitesi'nden Ana Arroyo tarafından yazılan araştırma, Hititlerin temizliği nasıl anladığını, ne sıklıkla yıkandıklarını, hangi malzemeleri kullandıklarını ve bu uygulamaların nerede gerçekleştiğini inceliyor. Çvi yazılı metinler ve arkeolojik kanıtlardan yararlanan çalışma, Geç Tunç Çağı Anadolu'da hijyenin şaşırtıcı derecede canlı bir tablosunu çiziyor.
Hijyen, yıkamadan fazlasıydı
Çalışmanın temel bulgularından biri, Hitit toplumunda temizliğin tek, evrensel bir tanımının olmadığıdır. Bunun yerine, hijyen fiziksel bakım, sosyal normlar ve dini beklentilerin kesişiminde işledi. Modern hijyen kavramları hastalık önlemeyle yakından bağlantılı olsa da, Hittitlerin fikirleri daha genişti—kirin uzaklaştırılması, kirlenmeden kaçınmak ve hem insanlarla hem de tanrılarla etkileşime uygun bir durumun korunmasıyla ilgiliydi.
Su merkezi bir rol oynadı. Hitit metinleri, günlük temizlik veya ritüel hazırlığı için yıkanma, yıkanma ve suyla durulama gibi temel eylemler olarak tekrar tekrar belirtir. Bazı durumlarda, suyun kendisi doğası gereği "temiz" olarak tanımlandı ve hem nesneleri hem de bireyleri temizleyebilen bir şey ifade edildi.
Sabun, Kül ve Erken Deterjanlar
Belki de en çarpıcı olanı, Hititlerin temizliği artırmak için deterjan benzeri maddeler kullandığına dair kanıtlardır. Çalışma, suyun arındırıcı özelliklerini artırdığı bilinen natron, kül ve sabun otuna benzer bitki bazlı malzemelerin kullanımını belgelemektedir.
Bu maddeler, giysileri, çatal bıçakları, dini heykelleri ve hatta insanları yıkamak için suyla karıştırıldı. Ritüel metinlerde, kirli keten çamaşırın yıkama yoluyla beyazlaşması olarak tanımlanır; bu görüntü modern temizlik beklentilerini güçlü şekilde yansıtır. Kullanılan dil sadece sembolik eylem değil, görünür kiri ortadan kaldıran pratik temizliği ima ediyor.
Hitit Kralı IV. Tudhaliya döneminde inşa edilen Eflatunpınar Anıtı, işlevini kaybetmeden günümüze kadar ayakta kalmış nadir bir mimari su sistemidir.
Hitit Evlerinde ve Tapınaklarında Küvetler
Arkeoloji, metinsel kanıtları destekler. Ḫattuša, Šarišša, Oymaağaç ve Tarsus gibi büyük Hitit alanlarında yapılan kazılarda, birçoğu büyük, özenle şekillendirilmiş ve drenaj sistemlerine bağlı seramik küvetler ortaya çıkarılmıştır.
Bu küvetler genellikle su geçirmez zeminli odalarda bulunurdu ve bunlar tuvalet veya banyo olarak yorumlanırdı. Bazılarında ise yerleşik koltuklar, su boşaltma kolları ve yüzey tedavisi izleri bulunuyordu. Bazı durumlarda, muhtemelen yağ veya su dökmek için kullanılan kaplar yakınlarda bulunmuştur; bu da bu alanların özel hijyen alanları olarak yorumlanmasını pekiştirmektedir.
Özellikle araştırmacılar, en azından bazı Hitit şehirlerinde neredeyse her evin bir küveti olabileceğini öne sürer—bu iddia, Geç Tunç Çağı'nda ev yaşamı hakkındaki varsayımları sorgular.
Temizlik ve Sosyal Statü
Hijyen herkes tarafından eşit şekilde uygulanmıyordu. Çalışma, sosyal rütbenin temiz alanlara ve nesnelere erişimi nasıl etkilediğini vurgulamaktadır. Kraliyet ve seçkin ortamlarda bakır, bronz ve hatta gümüşten yapılmış lavabolar vardı. Bunlar sembolik minyatürler değil, düzenli kullanım için tasarlanmış ağır ve işlevsel eşyalardı.
Saray yaşamını anlatan metinler, kirliliğe karşı yoğun bir endişe gösterir. Çarpıcı bir anekdotta, bir Hitit kralı yıkama suyunda tek bir saç bulunca öfkelenir ve daha sıkı filtreleme prosedürlerini emreder. Bu olay, temizliğin kraliyet onuru ve otoriteyle ne kadar sıkı bağlantılı olduğunu ortaya koyuyor.
Tanrıların Önünde Yıkama
Temizlik dini faaliyetler için de ön koşuldu. Rahipler, tapınak çalışanları ve hatta tanrılar için ekmek hazırlayan fırıncılar yıkanmak, bakıma girmek ve temiz giysiler giymek zorundaydı. Saç ve tırnaklar kesilmeliydi; Kıyafetler taze yıkanmış olmalıydı.
Ritüellerden önce, krallar ve kraliçeler ellerini yıkar, bezlerle silir ve dikkatlice belirlenmiş arınma dizilerini takip ederdi. Bu eylemler isteğe bağlı değildi. Fiziksel olarak kirli olmak, bir kişiyi ilahi yaklaşıma uygun hale getirebilir.
Ancak çalışma önemli bir ayrımı vurguluyor: temiz olmak otomatik olarak ritüel olarak saf olmak anlamına gelmiyordu. Temizlik gerekliydi ama her zaman yeterli değildi. Belirli eylemler veya maruz kalmalardan sonra tam dini saflığı geri getirmek için ritüel prosedürler genellikle zorunlu olmuştur.
Antik Yaşamın Daha Nüanslı Bir Görüşü
Bir arada, kanıtlar hijyen konusunda gelişmiş bir kültür ortaya koyuyor; bu kültür pratik temizlikle sembolik anlamı harmanlıyor. Hititler suyu filtreler, deterjan kullanır, banyolar inşa eder ve temizlik kurallarını uygularlar—bu uygulamalar modern beklentilerle güçlü şekilde örtüşür.
Bu araştırma antik hijyenin ilkel veya tamamen ritüelsel olarak görülmemesi yerine, yeniden değerlendirmeyi davet ediyor. Hititler toprağa karşı kayıtsız değillerdi. Aksine, temizlik evlerini, ritüellerini ve sosyal düzenlerini şekillendirdi.
Arroyo'nun çalışmasının gösterdiği gibi, antik Anadolu'nun sadece krallar, tanrılar ve anlaşmalar ülkesi değil, aynı zamanda banyolar, sabun ve temiz kalma konusundaki şaşırtıcı derecede modern bir özen de olduğu bir ülkeydi.
Yazar:Leman Altuntaş
Alıntı Kaynak:arkeonews