IV–VI əsrlər
* Ərazi:
Şimali Qafqaz, Dərbənd keçidləri(Çola/Çor qapıları), Qərbi Xəzəryanı sahələr
* Mərkəzi bölgələr:
Dərbənd (Çola/Çor qapıları) – strateji keçid
Samur çayı hövzəsi
Quba–Şabran zonası
Dağıstanın düzənlik əraziləri.
* Paytaxt:
Varaçan
* Ən tanınmış hökmdar:
Alp İlutuer - Elteber
Başçıları adətən xaqan, xan və ya başçı adlanırdı.
*Hunların dini zamanla dəyişmişdir:
Əvvəlcə:
türklərə xas göy tanrı inancı (Tənqricilik)
Sonralar:
xristianlıq (Albaniya təsiri ilə)
*Albaniya ilə əlaqə:
Alp İlutuerin bacısı Albaniya hökmdarı Cavanşirin həyat yoldaşı idi.
Bu qohumluq Hun–Albaniya hərbi ittifaqını gücləndirmişdi.
*Hərbi-siyasi rol:
Qafqaz keçidlərinə nəzarət, Sasani və regional güclərlə mübarizə.
Sonrakı taleyi:
VI əsrdən sonra hun tayfaları Xəzər xaqanlığı ilə birləşərək onun tərkibinə daxil olmuşdur.
VII əsrdən sonra:
Qafqaz hunları Xəzər xaqanlığının tərkibinə daxil oldular
Bir hissəsi:
Yerli Qafqaz xalqları ilə qarışdı
Bir hissəsi isə digər türk tayfaları ilə birləşdi
Beləliklə, Qafqaz hunları sonrakı türk dövlətlərinin etnik və siyasi əsaslarından biri hesab olunur.
VI əsrin sonu – VII əsrin əvvəllərində hun adı tədricən “xəzər” adı ilə əvəz olunur.
Hunlar qıpçaq və oğuz etnogenezində
etnik, siyasi və mədəni komponentlərdən biri olmuşdur.
Qafqaz hunları haqqında məlumatlar əsasən bu mənbələrdə yer alır:
Böyük Plini (l əsr)
"Naturalis Historia",
VI kitab (Qafqaz, Xəzər bölgəsi və İskitiyanın təsviri).
“Huni, Scytharum genere, circa Caspium mare habitant.”
Tərcümə:
Hunlar, skif irqindən olanlar, Xəzər dənizi ətrafında yaşayırlar."
Klavdi Ptolemey (ll əsr)
Dionidiy Periget (ll əsr)
Ammian Martselin (lV əsr)
Prisk Paniyski (V əsr)
Movses Horenasi (V əsr)
Lazar Parpetsi (V əsr)
Prokopi Kesariyalı ( Vl əsr)
Aqafiy Mirineyalı (Vl əsr)
Menandr Protektor (Vl əsr)
Agathias (VI əsr)
Zaxariya Ritor (Vl əsr)
Surialı Mixail (VII əsr)
Musa Kalankatlı (VII əsr)
Theophylact Simokatta (VII əsr)
İbn Xordadbeh (IX əsr)
Təbəri (IX əsr)
Əl-Bəlazuri (X əsr)
Əl-Məsudi (X əsr)
Qardizi (XI əsr)
Nigar Novruzova
TEREF