İspanlar onu qovdular - və onlar yanılırdılar! O, bir donanma əldə etdi və zülmkarlarının gəmilərini batırdı. Sinan bir yəhudi olaraq altı guşəli ulduzun altında üzdü və sultana xidmət etdi.
XV əsrin sonlarında ispanlar bütün yəhudiləri ölkədən qovmaq qərarına gəldikdə, onlardan ən azı birinin geri qayıdacağını təsəvvür etmirdilər. Və yalnız geri qayıtmaqla kifayətlənməyib, düşmən donanmasına komandanlıq edəcəkdilər. Avropalılar onu "Dəhşətli Yəhudi" və ya "Böyük Yəhudi" adlandırırdılar. Osmanlı İmperiyasında isə onun Sefard adı olan Sinana başçı, kapitan və ya lider mənasını verən türk prefiksi "Reis" əlavə olunurdu.

Bu yəhudi piratının həyatı ilə bağlı təsdiqlənmiş faktlar azdır. Tarixçilər onları Osmanlı salnamələrindən - əsasən Sinan Rəisdən bir əsr sonra yaşamış alim Katib Çələbinin əsərlərindən bərpa edirlər. İspan və Portuqaliya hərbi sənədlərində ona ayrı-ayrı istinadlar var. Lakin yerli salnaməçilər parlaq donanmalarının sürgün edilmiş yəhudilərin nəslindən olan birinin əlində məğlub olduğunu etiraf etməkdən çəkinirlər. Sinan Rəis guya bu gün Türkiyənin İzmir şəhəri olan Osmanlı İzmirində anadan olub. Ailəsi 1492-ci il Əlhambra fərmanından sonra İspaniyadan oraya qaçıb. Bu sənəd xristianlığı qəbul etməkdən imtina edən bütün yəhudilərin qovulmasını əmr edib.

Sinan Rəis

"Fərmanı kral cütlüyü - Araqonlu II Ferdinand və Kastiliyalı I İzabella imzalayıb. Fərman 31 martda qüvvəyə minib və yəhudilərə iyulun sonuna qədər getmək üçün vaxt verilib. Bundan sonra fərman onlara ölüm hökmü ilə İspaniyaya qayıtmağı və ya hətta onun ərazisindən keçməyi qadağan edib", - deyə ispan tarixçisi Rafael Altamira y Crevea yazır. Lakin o vaxta qədər qovulmuşlar formal olaraq dövlətin himayəsi altında qalıblar ki, "əmlaklarını təhlükəsiz şəkildə sata, dəyişdirə və özgəninkiləşdirə bilsinlər". Əslində, Altamira y Creveaya görə, yəhudilərin getməsi daha çox soyğunçuluğa bənzəyirdi: yəhudi ailələrinin üzvləri evlərini və torpaqlarını demək olar ki, heç nəyə verməyə məcbur edilirdilər. Çox vaxt bu "satışlar" əmlakın vəhşicəsinə müsadirə edilməsi və ya hətta qətllə nəticələnirdi. Bundan əlavə, fərman yəhudilərə İspaniyadan "qızıl, gümüş və digər zərb olunmuş pullar" ixrac etməyi qadağan edirdi. Nüfuzlu ailələr bu qaydanı biznes əlaqələri vasitəsilə xaricə vəsait köçürməklə aşmağı bacardılar. Lakin o dövrdə İspaniyanın yəhudi sakinlərinin əksəriyyəti alçaldılmış və ehtiyac içində sürgünə getdi. Müxtəlif hesablamalara görə, onların sayı 110.000 ilə 330.000 arasında dəyişirdi.

Sinan Rəisin ailəsi əvvəlcə Portuqaliyada məskunlaşdı. Lakin hətta orada da sərt tədbirlər çox gözləmədi. 1496-cı ildə yerli kral I Manuel Əlhambra fərmanına bənzər bir fərman imzaladı. Nəticədə sürgün edilənlər Osmanlı İmperiyasında sığınacaq tapdılar. "Burada yəhudilərə münasibət Avropadakından daha tolerant idi. Onlara dövlət xəzinəsinə xüsusi vergilər ödəmək müqabilində dinlərini qorumağa icazə verilirdi", - deyə Britaniya tarixçisi Bernard Lüis yazır. Əlbəttə ki, burada da antisemitizm hadisələri baş vermişdi: məsələn, 1530-cu ildə imperiyanın şimalındakı Amasya şəhərində bir talan baş vermişdi. Bir qadın yəhudi icmasını gənc oğlanı öldürməkdə günahlandırmışdı. Lakin hətta o zaman belə, yəhudilər ədalətin hökm sürəcəyinə ümid edə bilərdilər: Amasyada "öldürülən" gəncin sağ-salamat olduğu aşkar edildikdə, talanı törədənlər tapılıb məhkəməyə verildi.

Hayreddin Barbarossa

Tarixçilər Sinan Rəisin Osmanlı İzmirində keçirdiyi uşaqlıq dövrünün şərtlərini bilmirlər. Amma bir şey dəqiqdir: valideynlərinin Avropada çəkdiyi çətinlikləri bilərək, o, çox güman ki, ispan və portuqallara qarşı nifrətdən başqa bir şey saxlamırdı. Onun adı ilk dəfə 1528-1530-cu illər arasında salnamələrdə peyda olmuşdur. "Yəhudi Sinan" Hayreddin Barbarossanın korsar donanmasının üzvlərindən biri kimi xatırlanır. "Korsarlar" və ya "özəl dənizçilər" hökmdara sədaqət andı içən və düşmən güclərinin gəmilərini talan etmək üçün rəsmi icazə alan piratlar idi. Bu, onları hər kəsi talan edən "azad" piratlardan fərqləndirirdi. Türk atası və yunan anasının oğlu olan Barbarossa irsi korsar idi. Osmanlı donanmasının sıralarında olan atası Egey dənizindəki adaları ələ keçirmişdi. Daha sonra bu ənənəni Hayreddinin böyük qardaşı Oruc davam etdirdi və o, digər şeylərlə yanaşı, Papanın qalereyalarını talan etməsi ilə məşhurlaşdı. 1518-ci ildə Oruc ispanlar tərəfindən döyüşdə öldürüldü, lakin donanmasının çox hissəsi sağ qaldı və ailə dəniz talan ənənəsini davam etdirən Hayreddinə miras qaldı. Rəvayətə görə, o, odlu qırmızı saqqalına görə "Barbarossa" ləqəbini almışdı.

Sinan Rəis, ehtimal ki, XVI əsrin ilk onilliyinin sonlarında pirat gəmisinə könüllü qoşulmuşdu. Piratlar karyeralarına çox vaxt erkən başladılar - 14 və ya 15 yaşlarında heyətlər adi hal idi. Sinan, çox güman ki, Orucla birlikdə dənizdə idi və ölümündən sonra Hayreddinin komandanlığına keçdi. 1518-ci ildə Hayreddin öz donanması ilə Əlcəzairdə məskunlaşdıqdan sonra Osmanlı İmperiyasının hökmdarı I Səlimə sədaqət andı içdi. Lakin Hayreddin təkəbbürlü titulları sevirdi və özünü Əlcəzair sultanı elan etdi.Həmin il İspan hücumunun dəf edilməsi zamanı yəhudi Sinan onunla birlikdə idi. İspan donanması daha güclü idi, lakin qəfil fırtına quldurları xilas etdi. İspan gəmilərinin əksəriyyətini məhv etdi və Hayreddin qalanları ilə mübarizə apardı.

Hayreddin Barbarossa

Yəhudi Sinanın adı ilk dəfə salnamələrdə görünəndə o, artıq Hayreddinin sağ əli idi və donanmasının bir hissəsinə komandanlıq edirdi. "Sinan altı guşəli ulduzlu bayraq altında üzür", salnaməçilər yazırdılar. İslamda bu simvol Süleyman peyğəmbərin əfsanəvi möhürü, İslamda Süleyman padşahın ekvivalenti ilə eyniləşdirilirdi. Üzüyünə həkk olunmuş altı guşəli ulduzla Süleyman, guya küləklərə, sulara, oda, canlılara və cinlərə əmr edirdi. Yəhudi pirat Sinan da öz növbəsində dənizdə şans cəlb etmək üçün bu simvolu bayrağına həkk etmişdi. Bir versiyaya görə, məhz onun sayəsində altı guşəli ulduz tezliklə Hayreddinin bütün korsar donanmasının rəsmi simvoluna çevrildi.

Sinan ən böyük şöhrətini 1538-ci ildə İoniya sahillərində yerləşən məşhur Preveza döyüşündə iştirak edərkən qazandı. Bir tərəfdən, döyüşdə İspaniya, Venesiya, Genuya və mərkəzi İtaliyada Papanın hakimiyyəti altında olan sözdə Papa Dövlətlərindən ibarət koalisiya donanması iştirak edirdi. Onların qarşısında Osmanlı İmperiyasının qüvvələri var idi. Türklərin gəmiləri daha az idi, lakin şans yenə də onlara üstünlük verdi. Avropalıların hərəkətləri əlaqələndirilməmişdi və hava şəraiti yenidən onları pozdu. Bir fırtına koalisiya qüvvələrini geri çəkilməyə məcbur etdi. Düşmənin geri çəkilməsini taktiki bir hiylə kimi deyil, əsl zəiflik kimi ilk tanıyan Sinan Rəis olduğuna inanılır və o, türk gəmilərini hücuma keçirdi. O, həmçinin əvvəlcədən Preveza qalasına qoşun yeritdi, qurudan qorunma və dəstək təmin etdi. Nəticə Avropa koalisiyası üçün böyük bir məğlubiyyət oldu. Müasir tarixçi Arseni Raqunşteynin sözlərinə görə, onlar təxminən 50 gəmi itirdilər. On gəmi batırıldı, üçü yandırıldı və 36-sı ələ keçirildi. Türklər təxminən 3000 əsir götürdülər. Türklərin özləri döyüşdə bir dənə də olsun gəmi itirmədilər, baxmayaraq ki, bir çoxu İspan qalleonlarının top atəşi nəticəsində dəlik-deşik olmuş və zədələnmişdi.

Preveza döyüşü

Daha sonra Sinan Rəis Liviyada yürüşlərə rəhbərlik etdi və Süveyş limanı yaxınlığında Qırmızı dənizdə portuqallarla döyüşdü. O, 6000-dən çox əsgərə komandanlıq etdi və onların hamısı 1520-ci ildən bəri imperiyanı idarə edən Möhtəşəm Sultan Süleymanın lütfünə layiq görüldü. Dəniz döyüşlərindəki uğurlarına görə Süleyman 1540-cı illərin ortalarında yəhudi piratını bütün Osmanlı donanmasının baş komandanı təyin etdi. Lakin təəssüf ki, yəhudi Sinan bu vəzifəni uzun müddət tutmadı: 1546-cı ildə gözlənilmədən qızdırmadan öldü. Bu, Hindistan sahillərinə planlaşdırılan basqınından bir neçə gün əvvəl baş verdi. Piratın cəmi 50 yaşı var idi.

O dövrün qravürlərində yəhudi korsarı türk çalması taxan qarmaqburunlu, saqqallı bir kişi kimi təsvir olunurdu. Tarixçilər Sinanın inancını bilmirlər - İslamı qəbul edib-etmədiyini, yoxsa yəhudiliyə etiqad etməyə davam etdiyini. Yalnız bir şey məlumdur ki, pirat, bir çox digər pirat yoldaşları kimi, astrologiyaya heyran idi və göyləri öz tərəfinə çəkməyə çalışırdı. Dənizə çıxmazdan əvvəl, hadisələrin gedişatını ulduzların və səma cisimlərinin düzülüşünə görə proqnozlaşdırır və onlar düzgün düzülmədikdə bir kampaniyanı təxirə salırdı.

Yəhudi Sinanın uzun müddətdir "rəhbəri" olan Hayreddin Barbarossa onunla eyni ildə vəfat etdi. Onun külləri Bosfor boğazına baxan məqbərədə dəfn olunur və türk gəmiləri hələ də boğazdan keçərkən piratı və dəniz komandirini salamlayır. Lakin Sinan Rəisin adı demək olar ki, unudulmuşdur. Lakin onun dövrünün hadisələri bizim dövrümüzdə qəribə əks-səda tapmışdır. Məsələn, yəhudiləri İspaniyadan qovmaqla bağlı məşhur Əlhambra Fərmanı yalnız 1968-ci ildə - Frankonun diktaturası dövründə etibarsız elan edildi.

Mixail Blokov