Moskva dövləti Tatar boyunduruğu sayəsində yarandı. Moskva çarları, "Rus torpağının toplanması"nı başa çatdırmaqdan çox uzaqda, Böyük Monqol Monarxiyasının qərb ulusunun torpaqlarını toplamağa başladılar. Moskva yalnız Kazan, Həştərxan və Sibirin fəthindən sonra bir dövlətə çevrildi. Rus çarı Monqol xanının varisi idi.

"Tatar boyunduruğunun devrilməsi" Tatar xanının pravoslav çarla əvəz olunması və xanın qərargahının Moskvaya köçürülməsi demək idi. Hətta Moskva çarının boyarlarının və digər xidmət adamlarının əhəmiyyətli bir hissəsi şəxsən tatar zadəganlarının nümayəndələrindən ibarət idi. Rus dövlətçiliyi, mənşəyinin birində tatar dövlətçiliyindən yaranmışdı və bu fakta göz yuman və ya onun əhəmiyyətini azaltmağa çalışan tarixçilər çətin ki, haqlıdırlar.
Lakin Rusiya dövlətçiliyinin tatar mənbəyinə bu cür məhəl qoyulmaması mümkün olarsa, təbii ki, bu, tatar dövlətçiliyində birbaşa analoqu olmayan elementlərin Rusiya dövlətçiliyinin daxili məzmununda və ideoloji əsaslandırılmasında - pravoslavlıq və Bizans ənənələrində - ön planda durması ilə bağlıdır. Tatar dövlətçiliyinin rus dilinə çevrilməsinin möcüzəsi, tatar boyunduruğu dövründə Rusiyanı bürüyən pravoslav-dini yüksəliş sayəsində dini hisslərin şiddətli alovlanması sayəsində baş vermişdir.
Bu dini coşğu qədim Rusiyanın tatar dövlətçiliyini ucaltmasına, ona yeni dini və etik xarakter qazandırmasına və özününküləşdirməsinə kömək etmişdir. Tatarlığın ruslaşdırılması və pravoslavlaşdırılması baş vermiş və tatar dövlətçiliyinin bu yeni formasının daşıyıcısı olan Moskva çarı elə dini və etik nüfuz qazanmışdır ki, qərb ulusunun bütün digər xanları müqayisədə zəifləmiş və yerlərini ona vermişdir. Tatar zadəganlarının kütləvi şəkildə pravoslavlığa keçməsi və Moskva çarına xidmət etməsi bu mənəvi cəlbedici qüvvənin zahiri ifadəsi idi."
"Rus mədəniyyətində Turan elementi haqqında" məqaləsindən, 1925.
Müəllif: Şahzadə N.S. Trubetskoy.
Tair Azadov
TEREF