Roma İmparatorluğu'nun Anadolu'ya hiç girmediği bir senaryo, bölgenin bugün bildiğimiz "Türkiye" veya "Bizans mirası" kimliğinden tamamen sapması anlamına gelirdi. Anadolu, Batı ile Doğu arasında bir köprü olmaktan ziyade, muhtemelen Helenistik (Yunan) kültürünün uç kalesi ile Pers/Doğu etkisinin kalıcı bir çatışma sahası olurdu.
İşte bu alternatif tarihte Anadolu'nun kimlik yapısını şekillendirecek temel unsurlar:
​1. Dilsel Yapı: Latince Hiç Uğramazdı
​Roma olmasaydı, Anadolu'da "Roma hukuku" veya "Latin alfabesi" etkisi görülmezdi.
​Helenistik Dominans: Sahil kesimlerinde ve büyük şehirlerde Yunanca ana dil kalmaya devam ederdi.
​Yerel Dillerin Bekası: Roma'nın merkeziyetçi yapısı ve ardından gelen Bizans'ın asimilasyon gücü olmayacağı için; Lidya, Likya, Frig ve Galat dilleri çok daha uzun süre hayatta kalabilirdi. Anadolu, bugünkü Kafkasya gibi çok dilli ve mikro-kültürlü bir yapıda kalırdı.
​2. Dini Kimlik: Hristiyanlık Yayılabilir miydi?
​Roma İmparatorluğu, Hristiyanlığı önce yasaklayıp sonra resmi din haline getirerek bu inancın kurumsallaşmasını sağladı.
​Çok Tanrılığın Devamı: Roma baskısı ve yolları (Pax Romana) olmayınca, Hristiyanlık Anadolu içlerine bu kadar hızlı sızamazdı.
​Zerdüştlük Etkisi: Doğu Anadolu ve İç Anadolu, Pers (Part/Sasani) etkisiyle Zerdüştlük veya Mitraizm gibi doğu kökenli inançların kalesi haline gelirdi.
​Yerel Kültler: Efesli Artemis veya Frigya’nın Kibele’si gibi yerel tanrılar, Hristiyan azizlerine dönüşmeden bin yıl daha tapınılan figürler olarak kalabilirdi.
​3. Siyasi Yapı: Parçalanmış Krallıklar Coğrafyası
​Roma'nın "tek bayrak" politikası yerine Anadolu, sürekli birbirini kollayan küçük ve orta ölçekli devletlerin yurdu olurdu:
​Bergama, Pontus, Kapadokya ve Ermeni Krallıkları varlıklarını sürdürür; bölge dev bir imparatorluk yerine bugünkü Balkanlar veya Avrupa benzeri bir "devletçikler mozaiği" olurdu.
​Pontus Krallığı, Karadeniz’de devasa bir güç haline gelerek Helenistik-Pers sentezi bir süper güç oluşturabilirdi.
​4. Şehirleşme ve Mimari
​Roma’nın mühendislik harikası yolları, devasa su kemerleri ve tiyatroları (Roma tarzı beton kullanımı dahil) Anadolu’ya ulaşmazdı. Şehirler daha çok Yunan şehir devleti (polis) yapısında kalır, devasa merkezi yapılar yerine daha organik ve kaotik bir gelişim gösterirdi.
​5. Türk Göçleri ve İslamiyet’in Etkisi
​En kritik soru şudur: Roma (Bizans) olmayınca 1071 ve sonrası ne olurdu?
​Direnç Noktası: Türkler Anadolu’ya geldiğinde karşılarında merkezi bir Bizans ordusu yerine irili ufaklı krallıklar bulurdu. Bu, Türk fethini hem kolaylaştırabilir hem de Anadolu'nun siyasi birliğini sağlamayı zorlaştırabilirdi.
​Kimlik Kayması: Eğer Anadolu Hristiyanlaşmamış ve Helenleşmemiş olsaydı, Türk-İslam kimliği ile sentezlenecek "Rumi" kimliği (Mevlana felsefesi gibi) hiç oluşmayabilirdi.
​Özetle: Roma'nın olmadığı bir Anadolu, çok daha "Doğulu", dinsel olarak parçalı, dilsel olarak Yunan-Pers sentezi bir yer olurdu. Bugünün İstanbul'u (Konstantinopolis) hiçbir zaman bir dünya başkenti olarak kurulmayabilirdi.
Ersin Soysal
TEREF