İlxanilər dövləti (Oxunmaz İlxanilər dövləti) Hülakunun Yaxın Şərqdəki dağıdıcı yürüşlərindən sonra 1256-cı ildə yarandı. İran, İraq, Azərbaycan və Anadolunun bir hissəsini özündə birləşdirən bu dövlət, Böyük Xana yalnız nominal vassalı saxlayaraq Monqol İmperiyasının qərb ulusu oldu.
Əvvəlcə hakim elita köçəri tümənlər tərəfindən dəstəklənən qapalı monqol hərbi aristokratiyasından ibarət idi. Elita Çingiz ulusunun ənənələrini ciddi şəkildə qoruyub saxladı: qızıl qəbilənin ("altan urug") müqəddəsliyi, yasa (qanunlar məcəlləsi) və hərbi onluq sistemi. Lakin İran və Mesopotamiyada demoqrafik və mədəni tarazlıq Dəşti-Qıpçaq çöllərindən kəskin şəkildə fərqlənirdi. Əhalinin böyük əksəriyyəti oturaq farsdilli və türkdilli müsəlmanlardan, eləcə də əhəmiyyətli xristian (erməni və nestorian) və yəhudi icmalarından ibarət idi. Monqol elementi sadəcə nazik bir hərbi-siyasi təbəqə idi və inkişaf etmiş bürokratik ənənəyə malik mürəkkəb şəhər və aqrar sivilizasiyanı idarə etmək zərurəti ilə üzləşirdi.
Hələ 13-cü əsrin ikinci yarısında İlxanilər fəal şəkildə fars vəzirlərini və inzibatçılarını işə götürməyə başladılar. İki böyük bürokratik ailənin nümayəndələri - Cuvayni və Rəşid əd-Din burada həlledici rol oynadılar.
· İrsi fars məmurlarının ailəsindən olan Ata-Məlik Cuvayni Hülaku xanın xidmətinə girdi və Bağdadın tutulması zamanı (1258) ona yoldaşlıq etdi. Hadisələrin şahidi olan o, "Tarix-i Cahanquşay" ("Fəthçinin tarixi") adlı mühüm əsərini yazdı. Bu əsər monqol fəthlərinin tarixini monqol xidmətində çalışan bir müsəlman ziyalısı baxımından təsvir edən ilk əsər olması ilə unikaldır. Cuvayni müsəlman dünyasına monqol gücünün mahiyyətini izah etməyə və hətta onunla əməkdaşlığı qaçılmaz bir reallıq kimi əsaslandırmağa çalışdı.
Bu yanaşma özünün zirvəsinə çatdı. Vəzir Rəşidəddin Fəzlullah Həmədaninin dövründə, əslən yəhudi olan və İslamı qəbul etmiş vəzir Rəşidəddin Xanın və Olceytunun dövründə baş nazir oldu. Onun rəhbərliyi altında müasir mənada haqlı olaraq ilk "dünya tarixi" adlandırıla bilən monumental "Cami' əl-Təvarix" (Salnamələr Toplusu) əsəri yaradıldı. Qazan Xanın əmri ilə Rəşidəddin müxtəlif ölkələrdən alimləri - monqol ənənəşünaslarını, Çin və Kəşmir rahiblərini və Avropa missionerlərini topladı. Təbrizdəki emalatxanasında o, o vaxtlar məlum olan bütün xalqların - monqollardan və türklərdən tutmuş çinlilərə, franklara (avropalılara) və hindlilərə qədər tarixini sintez etdi. Bu əsər İlxanilər dövlətinin mədəni sintezinin simvoluna çevrildi: monqollar özlərini sadəcə fəthçilər kimi deyil, dünya tarixinin məntiqi bir hissəsi kimi başa düşürdülər.

Belə vəzirlərin işə götürülməsi dövlət aparatının tədricən iranlaşdırılmasına kömək etdi. Fars dili nəticədə rəsmi dil və "yüksək mədəniyyət" dilinə çevrildi, monqol dili və uyğur yazısı isə əsasən hərbi dairələrdə, digər Çingizlərlə yazışmalar üçün sarayda və aristokratik mənşəyini təsdiqləyən genealoji formullarda qorunub saxlanıldı.

Переломным моментом стало правление Газан-хана, который в 1295 году официально принял ислам (вместе с частью своей знати) и сделал его государственной религией. Это был не просто личный выбор, а политическая необходимость. Исламизация кардинально укрепила легитимность власти среди местного населения и сблизила монгольскую элиту с мусульманским большинством. Шариат и поддержка улемов стали важными инструментами управления, дополнив, а местами и вытеснив чингизидскую харизму и монгольское обычное право (ясак). Монеты теперь чеканились исключительно с арабскими надписями, содержащими шиитскую или суннитскую формулу веры, а титулатура правителей приобрела подчеркнуто мусульманский характер.
Одновременно в военной среде усиливался тюркский элемент. Если монгольские племена (сулдус, джалаир, кунграт и др.) были пришлым меньшинством, то значительную часть войска и кочевого населения региона составляли тюркские племена, переселившиеся в Азербайджан и Анатолию еще в сельджукский период или влившиеся в состав монгольских туменов. Монгольская знать вступала в браки с представительницами местной тюркской и персидской аристократии, что способствовало культурному сближению. Дети чингизидов часто воспитывались в среде, где бытовым языком общения становился либо персидский, либо один из тюркских диалектов (огузский или кипчакский). Таким образом, монгольский язык как средство повседневного общения среди элиты постепенно утрачивал позиции, уступая место персидскому (в канцелярии и литературе) и тюркскому (в военном лагере и быту).
После смерти последнего сильного ильхана Абу Саида в 1335 году начался стремительный распад Ильханата на ряд самостоятельных владений (государства Джалаиридов, Чобанидов, Музаффаридов и др.), где реальная власть переходила к местным монгольским или тюркским эмирам. Политическая раздробленность ускорила окончательное растворение специфически монгольского элемента в персо-тюркской среде. Монгольское наследие сохранилось прежде всего как династический символ (сакральность рода Чингизидов) и военно-политическая традиция (понятие «иль» — «племя/народ» в титуле «ильхан»), однако культурное содержание государственности стало иранско-мусульманским с заметным и усиливающимся тюркским компонентом.
Таким образом, пути развития западных улусов разошлись: если в Золотой Орде доминировал процесс отюречивания через кипчакскую степную среду, приведший к формированию тюркоязычной идентичности, то в Ильханате ключевую роль сыграли исламизация и иранизация административной системы при параллельном усилении тюркского военного слоя. Через столетие после основания государство Хулагуидов утратило свой выраженный монгольский этнокультурный характер, превратившись в органичную часть более широкой персо-тюркской культуры Ближнего Востока, оставив после себя великие памятники архитектуры в Тебризе, Султании и непревзойденные образцы персидской историографии.
Monqol Bi-Lig
TEREF