Fatih Sultan Mehmet Dönemi'nde Hurufilik akımının ortadan kaldırılması, devlet topraklarının ve vakıf mallarının kamulaştırılması, padişahın ölümü ve II. Bayezid Dönemi'ndeki gelişmeler, tarihçiler arasında farklı boyutlarıyla tartışılan karmaşık konulardır. Bu tarihsel süreci, dönem kaynakları ve çağdaş tarihsel araştırmalar ışığında inceleyebiliriz.
1. Hurufilik Akımı ve Edirne Vakası
Fatih Sultan Mehmet'in gençlik yıllarında, harflerin gizemli anlamlarına dayanan ve Şiilik ile Batınilikten beslenen Hurufilik tarikatı Osmanlı sarayına kadar sızmayı başarmıştı. Hurufi dervişleri, genç padişahı etkileyerek devlet kademelerinde yer edinmeye çalıştı. Ancak bu durum, dönemin sadrazamı Çandarlı Halil Paşa ve ulema (özellikle Fahreddin-i Acemi) tarafından devletin bekasına ve resmi inanç yapısına büyük bir tehdit olarak görüldü. Sonuç olarak, ulemanın fetvasıyla 1444 yılında Edirne'de geniş çaplı bir operasyon düzenlendi ve Hurufi önderleri cezalandırılarak tarikatın Osmanlı topraklarındaki siyasi ve dini gücü büyük ölçüde kırıldı.
2. Vakıf ve Mülk Topraklarının Kamulaştırılması (Toprak Reformu)
İstanbul'un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmet, merkeziyetçi devleti güçlendirmek ve bitmek bilmeyen askeri seferleri finanse etmek amacıyla köklü bir toprak reformuna girişti. Bu doğrultuda, birçok nüfuzlu aileye, tarikatlara ve cemaatlere ait olan yaklaşık 20 bin köy ve mezranın vakıf ile mülk statüsünü iptal ederek bunları "mirî" (devlet toprağı) haline getirdi ve tımarlı sipahilere dağıttı. Bu radikal hamle, devletin askeri ve mali gücünü zirveye taşırken, topraklarını ve gelirlerini kaybeden dini çevreler ile eski aristokrat aileler arasında padişaha karşı çok büyük bir hoşnutsuzluk ve cepheleşme doğurdu.
3. Fatih Sultan Mehmet'in Ölümü Üzerine Tartışmalar
Fatih Sultan Mehmet, 1481 yılında çıktığı sefer esnasında Gebze yakınlarındaki Hünkar Çayırı'nda aniden hastalanarak vefat etti. Padişahın ölümü, çağdaş tarihçiler (örneğin Franz Babinger) tarafından sıklıkla bir suikast iddiası olarak ele alınmıştır. Padişahın özel hekimi Yakup Paşa (Maestro Jacopo) tarafından zehirlendiği teorisi yaygındır. Genel kanaat, toprak reformu ve sert yönetim sebebiyle padişaha öfkeli olan çevrelerin bu süreçte rol oynamış olabileceği yönündedir.
4. II. Bayezid'in Tahta Çıkışı ve "Mülklerin İadesi"
Fatih'in ölümünün ardından yaşanan iç karışıklıklar ve Cem Sultan ile girilen taht mücadelesi sürecinde, II. Bayezid muhalif grupların desteğini almak zorunda kaldı. Tahta çıktıktan sonra, babasının uyguladığı sert merkeziyetçi politikalardan geri adım attı. Fatih döneminde kamulaştırılan vakıf ve mülk arazilerini, eski sahiplerine, tarikatlara ve cemaatlere geri iade etti. Bu hamle, onun iç siyasette toplumsal ve dini desteği arkasına almasını sağladı ve babasının dönemindeki gergin havayı yumuşattı.
5. II. Bayezid'in Yaşamı ve "Sofu" Lakabı
II. Bayezid, tarih kaynaklarında dindarlığı, tasavvufa olan eğilimi ve barışçıl politikaları nedeniyle "Sofu" veya "Veli" lakaplarıyla anılır. Gençlik yıllarında Amasya'da sancak beyliği yaparken, dönemin saray kültüründe var olan bazı zararlı alışkanlıklara (afyon kullanımı gibi) meylettiği dönemin kroniklerinde yer alır. "Sofu" lakabını almasının temel sebebi, ulema ve tarikatlarla kurduğu güçlü bağlar, dindar yaşam tarzı ve vakıfları yeniden ihya eden politikalarıdır.
Yararlanılan Temel Kaynaklar:
İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. (Fatih'in toprak reformu, askeri mali politikalar ve II. Bayezid dönemi iadeleri hakkında en kapsamlı analiz).
Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. İstanbul: Oğlak Yayıncılık. (Hurufilik olayları ve Fatih'in ölümü/zehirlenme iddiaları üzerine detaylı inceleme).
Âşıkpaşazâde. Âşıkpaşazâde Tarihi (Te循ârih-i Âl-i Osman). (Dönemin canlı şahidi olarak Fatih'in vakıf politikalarına eleştiriler ve II. Bayezid'in bu malları iade edişi).
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi (II. Cilt). Ankara: Türk Tarih Kurumu. (II. Bayezid'in Amasya dönemi, şahsiyeti, "Sofu" lakabının kökeni ve devlet idaresi).
Gök Tanrı - Tengri
TEREF