Türk mitolojisi ve kozmolojisi, doğa elementlerini ve göksel cisimleri sembolik birer figüre dönüştürerek evrenin işleyişini açıklama çabasının zengin bir ürünüdür. Bu sembolizmin en köklü figürlerinden biri olan boğa arketipi, yalnızca fiziksel gücü değil; gökyüzü döngülerini, bereketi ve varoluşsal türeyişi temsil eden evrensel bir şifredir. Tuva petrogliflerinden Oğuz Kağan Destanı’na kadar uzanan çizgide boğa; hilal şeklindeki boynuzları ve üzerindeki kozmik işaretlerle göksel ve dünyevi unsurların birleştiği makrokozmik bir harita niteliğindedir. Bu bağlamda, Türk kültüründe boğa ve ay simgeciliği, evrenin döngüsel yaratımını ve soyun türeyiş mitlerini anlamlandırmada temel bir anahtar görevi görür.
Mitoloji uzmanı Joseph Campbell’ın da vurguladığı gibi, boğanın kavisli boynuzları gökyüzündeki hilalin açık bir alegorisidir.
Türk kozmolojisinde bu ilişki, Türkolog Louis Bazin’in tespit ettiği "Ata Kurt" ve "Ata Boğa" ikili köken mitiyle toplumsal bir temele oturur. Oğuz Türklerinin soy kütüğünde Oğuz Kağan’ın babasının "Ata Boğa", anasının ise "Ay" olarak kabul edilmesi, bu inancın doğrudan bir yansımasıdır. Nitekim destanda Oğuz Kağan’ın beden hatları tasvir edilirken "ayakları öküz ayağı gibi, beli kurt beli gibi" ifadelerinin kullanılması, bu ikili kökenin fiziksel ve sembolik bir birleşimidir.Bu anlatıların kozmolojik derinliği, Tuva’daki boğa petrogliflerinde yer alan "daire içindeki nokta" simgesiyle daha da netleşir. Göktürk runik alfabesinde "Gün" (Güneş) olarak okunan bu harf, boğanın bedeninde yer alarak erillik ile dişilliğin, Güneş ile Ay'ın (hilal boynuzlar) aynı gövdede buluştuğunu gösterir. Astroloji ve mitolojinin kesişim noktasında, Dünya'nın Güneş ekseninde Boğa burcuna girmesi (bahar ekinoksu) doğanın ve evrenin her yıl yeniden yaratılışını simgeler.
Ay’ın da Boğa burcunda yücelmesi (astratejik olarak en güçlü konumuna gelmesi), bu burcun türeyiş ve bereket enerjisini pekiştirir. Ay’ın gökyüzünde sürekli doğması, büyümesi, küçülüp ölmesi ve ardından tekrar parlaması, Türk düşünce sistemindeki döngüsel zaman algısının ve yeniden doğuşun temelidir. Nitekim Eski Türkçe’deki "Ay-" fiilinin "söylemek", "var etmek" ve "türetmek" anlamlarına gelmesi, dil ve mitolojinin bu yaratım sürecinde nasıl ortak bir hafıza oluşturduğunu kanıtlar.
Sonuç olarak, Türk mitolojisindeki boğa arketipi, basit bir hayvansal figür olmanın çok ötesinde, göksel düzen ile yeryüzü arasındaki kutsal bağı kuran kozmik bir simgedir. Boğanın hilal boynuzlarında somutlaşan Ay ve bedenine işlenen Güneş sembolü, evrenin iki büyük gücünün dengesini ifade eder. Türk kültür coğrafyasında türeyiş mitlerinin, astrolojik döngülerin ve dilsel kökenlerin boğa ve ay sembolizmi etrafında şekillenmesi, kadim Türk topluluklarının evreni ne denli derin, bütüncül ve kozmolojik bir felsefeyle okuduklarını açıkça gözler önüne sermektedir.
KaynakçaBazin, L. (1991). Les Calendriers Turcs Anciens et Médiévaux (Eski ve Ortaçağ Türk Takvimleri).
Campbell, J. (2010). Tanrının Maskeleri: İlkel Mitoloji. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
İnan, A. (1972). Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Ögel, B. (1971). Türk Mitolojisi (I. ve II. Cilt). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.Ergin, M.
Yeliz Kılıçarslan