İslamiyet, 7. yüzyılda Hicaz bölgesinde ortaya çıktığında radikal bir inanç ve toplumsal dönüşüm iddialı taşımaktaydı. Ancak hiçbir din, var olduğu coğrafyanın köklü kültürel ve dini mirasından tamamen bağımsız bir şekilde inşa edilemez. İslam da doğduğu toprakların bin yıllık geleneklerini bünyesine katarak, onları tevhidi bir süzgeçten geçirip yeniden yorumlamıştır. Günümüzde Müslümanlar tarafından huşu içinde yerine getirilen pek çok ibadet ve inanış, aslında İslam öncesi Cahiliye dönemi Arap toplumunun ve çevre kültürlerin dini pratiklerine dayanmaktadır.
Bu sürekliliğin en somut ve görünür olduğu alan, İslam’ın beş şartından biri olan Hac ibadetidir. İslam öncesi dönemde de Arap kabileleri, Mekke’yi kutsal bir merkez olarak kabul eder ve her yıl belirli aylarda burayı ziyaret ederlerdi. Kabe’nin etrafında yedi kez dönülmesi (Tavaf), Safa ve Merve tepeleri arasında hızlı adımlarla yürünmesi (Sa'y) ve Arafat’ta vakfeye durulması gibi ritüeller, İslamiyet’ten çok önce de putperest Arapların gerçekleştirdiği ibadet biçimleriydi. Hz. Muhammed, bu ritüelleri tamamen ortadan kaldırmak yerine, içlerindeki putperest unsurları temizleyip Hz. İbrahim geleneğine atfederek İslamlaştırmıştır.
Hac ibadetinin ayrılmaz bir parçası olan Hacerü'l-Esved (Siyah Taş) saygısı da İslam öncesi taş kültünün (litolatri) bir uzantısıdır. Eski Sami ve Arap toplumlarında meteor taşları veya sıra dışı kayalar, tanrıların yeryüzündeki tecellisi veya kutsal mekanların sınır taşları olarak görülür ve onlara dokunulup öpülürdü. Günümüzde Müslümanların Kabe’yi tavaf ederken bu taşı selamlaması veya öpmeye çalışması, formel olarak tek tanrılı inançla bağdaştırılsa da köken olarak İslam öncesi kutsal taş geleneğinin ritüelistik bir devamıdır.
İslam’ın takvim ve zaman yönetimi anlayışı da doğrudan İslam öncesi Arap örfünden tevarüs edilmiştir. "Eşhuru'l-Hurum" olarak bilinen ve savaşmanın yasak olduğu haram aylar (Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Recep), Cahiliye döneminde kabileler arası kan davalarına ara verilmesi ve panayırların güvenle kurulması için kabul edilmiş kurallardı. İslamiyet bu geleneği aynen korumuş, kutsallığını teyit etmiş ve Müslümanlar için de bu ayları özel kılmıştır. Keza, hilalin hareketlerine dayalı kameri takvim sistemi de bölgenin coğrafi yapısının bir gereği olarak aynen sürdürülmüştür.
Sadece büyük ibadetler değil, gündelik dini ritüeller de geçmişin izlerini taşır. Örneğin, İslam hukukunda (fıkıh) önemli bir yer tutan abdest ve gusül gibi arınma pratikleri, İslam öncesi Arap toplumunda ve özellikle Hanifler arasında mevcuttu. Putlara kurban kesmeden önce veya tapınaklara girmeden önce temizlenme zorunluluğu, bölgedeki Sâbiîlik ve Yahudilik gibi dinlerin de etkisiyle yerleşik bir adetti. Kurban ibadetinin kendisi de, etlerin yoksullarla paylaşılması ve kanın kutsal kabul edilmesi yönüyle, Cahiliye dönemindeki kurban sunma ritüellerinin tevhidi bir formda yaşatılmasıdır.
İnanç dünyasındaki görünmez varlıklar hiyerarşisi de eski Arap mitolojisinden derin izler taşır. Kur'an'da sıklıkla zikredilen "Cin" kavramı, İslam öncesi Arap inancında çölde, harabelerde yaşayan ve insanlara zarar verebilen ya da ilham veren doğaüstü varlıklardı. İslam, cinlerin varlığını kabul etmiş ancak onları da insanlar gibi Allah’a kulluk etmekle yükümlü iradi varlıklar olarak yeniden tanımlamıştır. Benzer şekilde, nazar inancı ve buna karşı geliştirilen "göz boncuğu" gibi koruyucu muskalar, İslam öncesi animist ve şamanik kökenlerin halk İslamı içinde hala canlı kaldığının kanıtıdır.
İslam’ın ortaya çıkış süreci mutlak bir kopuştan ziyade, mevcut sosyo-kültürel yapının dönüştürülmesi ve rafine edilmesi sürecidir. Müslümanların bugün sürdürdüğü pek çok inanç ve ibadet, İslam öncesi Arap dünyasının dini hafızasının kodlarını taşımaktadır. Bu durum, İslamiyet’in evrenselleşirken yerel unsurları ne kadar güçlü bir şekilde absorbe ettiğini ve toplumsal sürekliliğin dini metinlerin önünde nasıl güçlü bir katalizör olarak kalmaya devam ettiğini göstermektedir.
Kaynaklar
Cevad Ali, İslam Öncesi Arap Tarihi (el-Mufassal fî Târîhi’l-Arab Kable’l-İslâm)
W. Montgomery Watt, Hz. Muhammed Mekke'de & Hz. Muhammed Medine'de
Toshihiko Izutsu, Kur'an'da Dini ve Ahlaki Kavramlar
İlhan Kutluer, İslam Öncesi Araplarda Tanrı İnancı ve Putperestlik
Muhammed Hamidullah, İslam Peygamber
Gök Tanrı - Tengri
TEREF