​Kafkasya tarihinin en karanlık sayfaları, genellikle 19. yüzyılın ortalarındaki büyük sürgünle başlatılır. Oysa Çarlık Rusyası’nın sıcak denizlere inme ve Kafkasya’yı tamamen insansızlaştırma stratejisinin ilk büyük ve kanlı provası, 22 Haziran 1791’de Kuzeybatı Kafkasya’nın kilit taşı olan Anapa Kalesi’nin düşmesiyle yaşanmıştır. Anapa’nın sükutu, sadece askeri bir başarısızlık değil; koordinasyonsuzluğun, yerel ihtirasların ve emperyalist acımasızlığın yarattığı devasa bir trajedidir.
​İç Çekişmelerin Açtığı Gedik
​1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı devam ederken, Karadeniz’in doğu kıyılarını ve Çerkesya’yı elde tutmanın yolu Anapa Kalesi’nin güçlü bir şekilde tahkim edilmesinden geçiyordu. Ancak dönemin Trabzon Ayanı Sarı Abdullah Paşa, bölgenin genel savunmasını ve stratejik önemini kavrayamamıştı. Abdullah Paşa’nın, Battal Hüseyin Paşa yanlısı Trabzon ayanlarıyla girdiği güç ve nüfuz mücadelesi, onun gözünü kör etti. Kendi tahtını korumak uğruna Trabzon’dan ayrılmayı reddeden paşa, Anapa’ya göndermesi gereken destek kuvvetleri ve lojistiği kendi iç hesaplaşmalarına kurban etti.
​Bu stratejik körlük, Rus General Gudoviç’in iştahını kabarttı. 12.000 kişilik eğitimli Rus ordusu ve 50 ağır toptan oluşan kuşatma birliği, Kuban Nehri’ni aşarak Anapa surlarına dayandığında, kale kaderiyle baş başa kalmıştı.
​13 Günlük Direniş ve Kılıçtan Geçirilen Bir Şehir
​Anapa, sadece bir askeri üs değil, aynı zamanda bölge halklarının, Çerkeslerin ve Osmanlı tebaasının sığındığı canlı bir merkez, İmam Mansur gibi Kafkasya direnişinin sembol isimlerinin de karargahıydı. Kale halkı ve müdafileri, Gudoviç’in modern ordusuna karşı tam 13 gün boyunca destansı bir direnç gösterdi. Ancak lojistik desteğin kesilmesi ve surların ağır bombardımanla çökmesi sonucu, 22 Haziran 1791'de kale teslim olmak zorunda kaldı.
​Rus ordusunun kaleyi teslim aldıktan sonra sergilediği vahşet, Kafkasya’da sonraki yüzyılda uygulanacak olan "yok etme" politikasının ilk açık ilanıydı. Kuşatmada kaybettikleri askerlerin hıncını sivillerden çıkaran Çarlık birlikleri, 8.000 Anapa müdafiini kılıçtan geçirdi. Şehir yağmalandı, 5.900 erkek ve 7.588 kadın esir alınarak yurtlarından koparıldı. Kafkasya halklarını tek bir bayrak altında toplamaya çalışan büyük önder İmam Mansur ve kale muhafızı esir düşerek Rusya içlerine götürüldü. Ruslar bununla da yetinmedi; Anapa Kalesi’ni temellerine kadar yıkarak ateşe verdi. Şehir, haritadan silinmiş bir enkaza dönüştü.
​Domino Etkisi ve Geç Gelen Adalet
​Anapa’nın düşüşü, Karadeniz’deki Osmanlı savunma hattında tam bir domino etkisi yarattı. Bölgenin en korunaklı kalesinin düşmesiyle birlikte Soğucak Kalesi hızla boşaltıldı; Sohum ve Faş kaleleri acil ama yetersiz tedbirlerle tahkim edilmeye çalışıldı. Rusya, Kafkasya’nın kalbine doğru ilerlemek için aradığı stratejik kapıyı ardına kadar açmıştı.
​Bu büyük felakete neden olan bencilce iç çekişmelerin faturası ise Sarı Abdullah Paşa’ya ağır kesildi. Devletin doğu sınırlarında açtığı bu telafi edilemez yara ve sergilediği ağır ihmal nedeniyle Abdullah Paşa, Temmuz 1792’de idam edildi. Ancak bu geç gelen adalet, ne Anapa’da dökülen kanı geri getirebildi ne de Kafkasya’nın yüz yıl sürecek olan o büyük yıkım sürecini durdurabildi. 22 Haziran 1791, Kafkasya’nın özgürlük çığlığının derin bir yara aldığı, tarihin unutulmaz trajedilerinden biridir.
​Kaynakça
1.​Gordin, Y. (2014). Kafkas Atlantisi: Kafkas Savaşları Tarihinden Sayfalar (Çev. U. Yağanoğlu). İstanbul: Küre Yayınları.
2.​Baddeley, J. F. (1908). The Russian Conquest of the Caucasus. London: Longmans, Green, and Co.
3.​Halaçoğlu, A. (1996). "Anapa". TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 3, ss. 136-138. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Tanay Yücel