İki saat əvvəl yayılan xəbərlər Yaxın Şərqdə yeni və daha təhlükəli mərhələnin başlandığını göstərir. ABŞ İran ərazisində genişmiqyaslı zərbələr endirib. Reuters-in məlumatına görə, ABŞ Mərkəzi Komandanlığı İranın hava müdafiə sistemləri, komanda-idarə mərkəzləri, sahil radarları, gəmi əleyhinə raket obyektləri və Hörmüz boğazı ətrafında SEPAH-a aid qayıqları hədəfə aldığını bildirib.
Ən ciddi siyasi mesaj isə Donald Trampdan gəldi: o, İranla atəşkəs və sülh danışıqları prosesinin artıq “bitdiyini” bəyan edib. Bu, sadəcə diplomatik ifadə deyil; bu, müharibənin lokal toqquşmadan açıq ABŞ–İran qarşıdurmasına keçməsi deməkdir.
Hadisənin mərkəzində üç məsələ dayanır: İranın nüvə və raket proqramı, Hörmüz boğazına nəzarət və İsrailin təhlükəsizliyi. Hörmüz boğazı dünya neft ticarətinin əsas damarlarından biridir. Orada hər bir hərbi eskalasiya neft qiymətlərini, sığorta xərclərini, dəniz daşımalarını və qlobal inflyasiyanı dərhal silkələyir.
İran çox da əldən düşmüş ölkə deyil. ABŞ onu havadan və texnoloji baxımdan üstələyir, amma İranın asimmetrik cavab imkanları var: raketlər, dronlar, regional proksi qüvvələr, dəniz yollarına təzyiq və ABŞ bazalarına qarşı cavab zərbələri. Ona görə bu müharibə “bir gecəlik əməliyyat” kimi bitməyə bilər.
Ən təhlükəli ssenari münaqişənin nəzarətdən çıxmasıdır. Əgər İran Hörmüz boğazında daha sərt addım atsa, ABŞ cavabı genişləndirə bilər. Əgər ABŞ İranın strateji obyektlərinə daha dərin zərbələr endirsə, İran regiondakı ABŞ bazalarını və İsrail hədəflərini vurmağa cəhd edə bilər.
Azərbaycan üçün bu hadisə birbaşa təhlükəsizlik və iqtisadi siqnaldır. Biz İranla qonşuyuq, Xəzər regionundayıq, enerji ixracatçısıyıq və qlobal bazarlardan asılıyıq. Neft qiymətinin qalxması qısa müddətdə gəlir yarada bilər, amma regionda müharibənin genişlənməsi ticarət, logistika, investisiya və təhlükəsizlik risklərini artırar.
Mənim qənaətim budur: ABŞ–İran müharibəsi artıq təkcə iki dövlətin qarşıdurması deyil. Bu, yeni dünya nizamının, enerji təhlükəsizliyinin və Yaxın Şərqin gələcəyinin sınağıdır. Diplomatiya qapısı bağlandıqca, hərbi səhv ehtimalı artır. Müharibələr adətən planla başlayır, amma çox vaxt planlaşdırılmamış nəticələrlə bitir.
Dərin hörmətlə, prof. Saleh Məmmədov
TEREF