Eski Türklerin inanç sisteminde Tengri, evrenin tek ve mutlak yaratıcısı olarak kabul edilir; göklerin, yeryüzünün ve yeraltının yaratıcısı ve hâkimi olan bu yüce güç, hiçbir benzerine veya eşine sahip değildir; diğer kültürlerdeki Odin veya Zeus gibi tanrı aileleri, rekabet eden veya dramatik ilişkiler içinde olan kişileştirilmiş figürler içerirken, Tengri tamamen bağımsız, kutlu ve görkemlidir. Tengri’nin iradesi evrenin düzenini belirler ve tüm kutsallıklar, iyilik ve kötülük, yaşam ve ölüm bu mutlak güçle doğrudan bağlantılıdır; onun altında yer alan varlıklar, Tengri’nin evrensel düzenini yerine getiren temsilciler, aracılar ve doğa ruhlarıdır.
Ülgen, göksel iyilik ve düzenin koruyucusudur; insanlar ve doğa ile doğrudan ilgilenir, şaman ritüellerinde ondan yardım talep edilir; iyilik, bereket ve düzeni temsil eder. Erlik, yeraltının ve ölümün hâkimi olarak karanlık güçleri yönetir; ruhların yeraltında beklediğine ve kötülüğün sınırlarını çizdiğine inanılır. Kayra Han, bazı Altay ve Sibirya anlatılarında Tengri’nin iradesini yeryüzüne yansıtan kutsal koruyucu güç olarak geçer; yaratıcı ve düzenleyici bir rol üstlenir.
Doğa ile ilgili varlıklar arasında Yer-su ruhları, dağları, ırmakları ve ormanları koruyan kutsal ruhlardır; her dağın, her nehrin, her ormanın kendi İyesi vardır ve bunlar doğa ile insanlar arasındaki dengeyi gözetir. Evlerin, köylerin ve mekânların da koruyucu ruhları bulunur; bu ruhlar hem kötü güçlerden korur hem de günlük yaşamın devamını güvence altına alır.
Şamanlar (Kamlar), Tengri ve Ülgen ile insanlar arasındaki aracı rolü üstlenir; ayin ve ritüeller aracılığıyla doğa ruhlarıyla ve göksel varlıklarla iletişim kurarlar. Şamanların bu görevleri, Tengri’nin mutlak otoritesini doğrudan etkilemez; aksine onun düzenini yerel olarak uygulanabilir hâle getirir.
Altay ve Sibirya söylencelerinde, insan ruhlarının doğmadan önce Ulukayın Ağacı’nın dallarında beklediğine inanılır; bazı yaratılış söylencelerinde ise ilk insanların kutsal ağacın kovuğundan çıktığı anlatılır; ağacın dokuz dalı, dokuz kat göğü veya dokuz Türk boyunu temsil eder. Güneş Ana ve Ay Ata gibi kozmik figürler, göksel düzeni ve zamanı simgeler; iyi ruhlar, Periler ve Eceler, yaşamın ve doğanın korunmasına aracılık ederken; kötü ruhlar, Albastı, Alkarısı, Çor gibi varlıklar ise düzenin karşıtını simgeler.
Tüm bu varlıklar Tengri’nin tek ve mutlak otoritesi altında sıralanır; hiçbirisi bağımsız değildir; hiçbirisi diğer tanrılar gibi rekabet etmez veya kendi iradesiyle evreni değiştiremez; her biri, kutsal düzenin birer parçası olarak var olur; bu nedenle Türk mitolojisi, hem göksel hem yeraltı hem de yeryüzü düzlemlerini kapsayan, tek ve kutlu bir kozmik düzen sunar.
Kadim Küre