Adamyeyən diktator İdi Amin 45 il əvvəl Uqandada devrilmişdi.
20-ci əsrin bir çox hökmdarları həddindən artıq qəddarlıqlarına görə "adamyeyənlər" adlanırdı, lakin bəzi Afrika diktatorları üçün bu, sadəcə olaraq, onların kulinariyasına daxil idi. Belə bir adamyeyən Uqandanın “ömürlük prezidenti”, “Britaniya İmperiyasının qalibi” və bütün heyvanların və balıqların hökmdarı İdi Amin idi. Onun devrilməsinin ildönümü şərəfinə kimi və nə üçün yediyini, eləcə də diktatorun necə SSRİ-nin müttəfiqinə çevrildiyindən sizləri məlumatlandırıram.
Aşpazlıqdan prezidentliyə qədər
Amin keçmiş Britaniya koloniyası olan Uqandanın hökmdarı idi. Karyerasına Britaniya Ordusunda aşpaz kimi başlamış, lakin tezliklə döyüş mövqeyinə köçürülmüş və Afrika qiyamçılarına qarşı döyüşərkən, rütbəsi yüksəlməyə başlamışdır. Onun tipik vəzifəsi, məsələn, döyüşən qəbilə qruplarının bir-birinin mal-qarasına zərər verməsini dayandırmaq idi. 1962-ci ildə Uqanda müstəqillik qazandıqda, Amin leytenant rütbəsinə yüksəldi, ondan dərhal sonra kapitan, daha sonra isə komandir oldu. Bu rütbə formal olaraq mayora bənzəyir, lakin bilmək lazımdır: Rusiya və ya Böyük Britaniya Silahlı Qüvvələrinin mayoru akademiyada oxuyarkən və taktika və əməliyyat sənəti haqqında geniş biliyə malik olmalı idisə, Amin 1950-ci illərin sonuna qədər ümumiyyətlə savadsız idi.
Lakin keçmiş britaniyalı aşpazın başqa istedadları da var idi: o, baş nazir Milton Obote ilə birlikdə Konqo Demokratik Respublikasından qızıl və fil sümüyü qaçaqmalçılığına başlamışdı. Uqanda Parlamenti bununla bağlı araşdırma tələb etdikdə,n Obote tez hərəkətə keçir. Aminlə birlikdə 1966-cı ildə hərbi çevriliş edir. Keçmiş baş nazir özünü prezident elan edir, Amin isə polkovnik və silahlı qüvvələrin başçısı olur.
Bu ittifaq da qısamüddətli olur: orduda baş komandanın populyarlığından narahat olan Obote 1970-ci ildə onu tutduğu vəzifədən uzaqlaşdırır və həbsini planlaşdırır. Bu haqda öyrəndikdən sonra, Amin prezidentin getməsindən istifadə edir və sadiq qoşunların köməyi ilə hakimiyyəti özü ələ keçirir və 1971-ci il fevralın 2-də özünü prezident elan edir.
Bu həyat yolu Afrika diktatoru üçün səciyyəvidir, lakin Aminin davranışı və kulinariya vərdişləri olmasaydı, çətin ki, bütün dünyada məşhur olardı.
Kannibal Taxtda
Aminin tam adı belə idi: “Zati-aliləri, ömürlük prezident, feldmarşal Əl-Hacı Doktor İdi Amin, yer üzündəki bütün heyvanların və dənizdəki balıqların Rəbbi, Afrikada, xüsusən də Uqandada Britaniya İmperiyasının qalibi, Kral Şotlandiyanın Viktoriya Xaçı Cəngavəri, "Hərbi Xaç" və Hərbi Xidmətlərə görə ordeni.
Sadalanan maddələrin bəziləri izahat tələb edir. “Doktor” prezidentin orta məktəbi belə bitirməməsinə baxmayaraq, hüquq elmləri doktoru deməkdir. O, Britaniya İmperiyasından heç bir orden və medal almayıb, xüsusən də cəsarət və şücaətə görə verilən görkəmli Viktoriya Xaçını.
Amin İngiltərənin son səfirlərini ölkədən qovduqdan sonra, özünü "Britaniya İmperiyasının Fatehi" adlandırmağa başlayıb və bununla da sanki onları "məğlub edib". Tarixçilər hələ də araşdıra bilmirlər ki, feldmarşal hansı şəraitdə heyvanların və balıqların başçısı, eləcə də Şotlandiya kralı olub.
Uqandanın keçmiş Təhsil Naziri Edvard Ruqumoyo, Aminin necə bir hökmdar olduğu haqqında ətraflı bir material hazırlayıb: “O, bütün günü kabinetində oturmağa dözə bilmirdi. O, yarım saatdan çox fikrini ciddi bir məsələyə cəmləyə bilmirdı. Heç nə oxumur, yazmağı bilmir, barmaqları ilə hesablaşırdı. Bu zəka səviyyəsi ilə o, sadəcə olaraq, kabinet iclaslarında iştirak edə bilmir, çünki nə deyildiyini başa düşmür, nə də memorandumu başa düşə bilmir. Savadsız olduğu üçün, ölkədə baş verənlərdən qətiyyən xəbəri yoxdur, ancaq eşitdiyini qavrayır, yəni qadın kimi dedi-qodu və şayiələrlə yaşayır. Ona üçüncü bir ad vermələri boş yerə deyil - Dada. Suahili dilində "bacı" deməkdir. İdi Amin kişi cildində dəhşətli qanlı qadındır”.
Amin də açıq adamyeyən idi: “Müharibədə yeməyə heç nə olmayanda və əsgər yoldaşlarından biri yaralananda, sağ qalmaq üçün onu öldürüb yeyə bilərsən... Mən insan əti yedim. Çox duzludur, hətta bəbir ətindən də duzludur”.
Bu şücaət deyildi, prezidentin ömürlük devrilməsindən sonra, onun dondurucusunda donmuş bədən hissələri tapıldı. Əsasən dissidentlər və siyasi opponentlər diktatorla şam yeməyinə gedirdilər.
Amin hökumətinin keçmiş üzvü Henri Kyemba bu cür qərəzləri qəbilə mənşəyi ilə əlaqələndirir. “Bir çox digər döyüşçü cəmiyyətləri kimi, Əminin qəbiləsi olan Kakva da öldürülən düşmənlərinə qan ayinləri tətbiq edirdi. Bunlara mərhumun ruhunu ram etmək üçün, bədəndən ət parçası kəsmək və ya ruhu zərərsizləşdirmək üçün, qurbanın qanını dadmaq daxildir. Bu cür rituallar indi də kakvalar arasında icra olunur”.
Aminin özü yemədiklərini o, timsahlara yedirdirdi, onun hakimiyyəti dövründə ümumilikdə yarım milyona yaxın insan öldürülüb. Siyasi opponentlərin edamı da feldmarşalın üslubuna uyğun idi: məsələn, keçmiş baş nazir Benedikto Kivanukanın qulaqları, burnu, dodaqları və əlləri mərhələ-mərhələ kəsilib, ardınca bağırsaqları çıxarılıb və cinsiyyət orqanı kəsilib.
Tanzaniya Uqanda üsyançıları ilə ittifaqda “İngilislərin fatehinin” hakimiyyətinə son qoydu. Maraqlıdır ki, Amin ilk dəfə 1978-ci ildə Tanzaniyaya hücum edib, lakin onun ordusu hücumu irəli apara bilmədi və əks hücumla qarşılaşdı. Nəticədə diktator 1979-cu il aprelin 11-də vertolyotla paytaxt Kampaladan qaçıb. Bundan dərhal sonra, əhali qaçan feldmarşalın bütün simvollarını məhv etməyə başlayıb və Amin özü 2003-cü ildə qocalıqdan vəfat edənə qədər, qalan günlərini Səudiyyə Ərəbistanında yaşayıb.
Mübarizə yoldaşları
Aminin idarəetmə tərzini nəzərə alsaq, onun SSRİ ilə hansı əsasla anlaşdığı hamıya dərhal aydın deyil. Leonid Brejnev rejiminin bütün çatışmazlıqlarına baxmayaraq, Uqanda rejimi ilə heç bir əlaqəsi yox idi, adamyeyənliyi təbliğ etməyib və onlarla, yüz minlərlə müxalifləri öldürməyib. Ömürlük prezidentin hakimiyyəti altında Uqanda iqtisadiyyatında sosializm elementləri də yox idi. Bəs görəsən iki ölkənin yaxınlaşmasının hansı səbəbləri var idi?
Məsələ burasındadır ki, kommunist ideologiyası kommunizmin özü üçün mübarizədən əlavə, siyasi oriyentasiyasından asılı olmayaraq, anti-müstəmləkəçilik hərəkatlarına dəstəyi nəzərdə tutur.
Aminin anti-müstəmləkəçiliyi də çox mübahisəli idi: ilkin olaraq, xarici siyasətində keçmiş müstəmləkəçilik siyasəti aparan Böyük Britaniya və İsraili rəhbər tuturdu. Britaniya ilə pozuluşması diktator ondan hərbi texnika almağa çalışdıqda baş verdi. Britaniya silah alması üçün, ondan pul tələb etmişdi. Daha sonra Amin Liviya hökmdarı Müəmmər Qəddafiyə müraciət etdi. Və İsrailə qarşı döyüşən hər kəsə dəstək verməyə hazır olduğunu Qəddafiyə bəyan etdi. Nəticədə Uqanda hökmdarı sionizmi pislədi və bu Qəddafinin dərhal 25 milyon dollar kredit və hərbi texnika tədarükü vəd etməsi üçün kifayət etdi. Bundan sonra Amin əvvəlcə bu ölkənin agentlərinin köməyi ilə hakimiyyətə gəlsə də, İsraillə əlaqələr kəsildi.
Qəddafi vasitəsilə Uqanda SSRİ ilə əlaqə saxladı və bu ölkə Tanzaniyadakı Çin təsirinə qarşı bu ölkə ilə maraqlandı. Sovet İttifaqı tezliklə Aminin ən böyük silah təchizatçısı oldu və ona hərbi məsləhətçilər, tanklar, təyyarələr, artilleriya, raketlər, pulemyotlar və pulemyotlar göndərdi. Yardım ADR, Çexoslovakiya və sosialist blokunun digər dövlətlərindən də gəldi. Hesab edilir ki, 1975-ci ilə qədər SSRİ 48 milyon dollar dəyərində Uqandaya hərbi texnika verib.
Sovet hökumətinin məqsədi nə olursa olsun, o, açıq-aydın səhv hesab edirlirdi. Kömək heç bir fayda vermədi və Amin 20-ci əsrin Afrikanın ən qəddar və bacarıqsız, axmaq hökmdarlarından biri kimi yadda qaldı.
Esmira ŞÜKÜROVA