“Riyaziyyat miqyas, forma və nizam dilidir. O, bu dili başa düşməsi üçün zəkalı bir insanın arsenalının vacib hissəsidir”.
— Lancelot Hogben
Riyaziyyatı çox vaxt rəqəmlərlə işləmək bacarığı kimi qəbul edirik. Halbuki rəqəmlər onun yalnız əlifbasıdır. Riyaziyyatın əsl gücü hesablamaqda deyil, dünyadakı münasibətləri, miqyası, formanı və nizamı görməkdədir. İnsan bir körpüyə baxanda mühəndis konstruksiya görür, rəssam xətt və proporsiya, riyaziyyatçı isə bütün bunların arxasındakı münasibətləri görür. Təbiətdə yarpaqların düzülüşündən planetlərin hərəkətinə, musiqidə ritmdən şəhərlərin quruluşuna qədər eyni sual qarşımıza çıxır: burada hansı nizam işləyir?
Riyazi düşüncə insana hər şeyi rəqəmə çevirməyi deyil, mürəkkəbliyin içində strukturu seçməyi öyrədir. Hansı məlumat vacibdir, hansı təsadüfidir? Hansı iki hadisə həqiqətən bir-biri ilə bağlıdır, hansı əlaqə isə yalnız bizə belə görünür? Bir iddianın arxasında sübut varmı, yoxsa o, sadəcə inandırıcı səslənir? Məhz buna görə riyaziyyat yalnız riyaziyyatçıların peşə aləti deyil, düşünən insanın intellektual arsenalının bir hissəsidir.
Hogbenin “dil” sözü burada xüsusilə dəqiqdir. Dil bizə yalnız danışmaq üçün lazım deyil; o, nəyi və necə düşündüyümüzə də təsir edir. Riyaziyyat da insanın dünyaya baxışını dəyişdirən belə bir dildir. Onu öyrəndikcə insan təkcə məsələləri həll etmir, sualları daha düzgün qoymağa başlayır. Bəzən zəkanın ən mühüm əlaməti cavabı bilmək deyil, problemin hansı formada qurulduğunu görə bilməkdir. Riyaziyyat isə məhz bunu — görünən qarışıqlığın arxasında gizlənən nizamı axtarmağı öyrədir.
İbrahim Nebioğlu