Ən yeni tarix. Maraqlı faktlar.
II dünya müharibəsinin sonuna bir il qalmış ABŞ və SSRİ eyni düşərgədə – nasist Almaniyasına qarşı mübarizə aparan müttəfiqlər olub. Lakin müharibə cəbhələrində əməkdaşlıq edən iki dövlətin gələcək dünya nizamı ilə bağlı baxışları getdikcə bir-birindən uzaqlaşıb.
1944-cü ilin ortalarında Vaşinqton və Moskva artıq yalnız Almaniyanın məğlubiyyətini deyil, müharibədən sonra Avropanın necə bölüşdürüləcəyini, yeni təhlükəsizlik sisteminin hansı prinsiplərlə qurulacağını və Şərqi Avropanın gələcəyini də düşünüb.
Həmin dövrə aid sənədlər arasında SSRİ-nin ABŞ-dəki səfiri Andrey Qromıkonun 1944-cü il iyulun 14-də Moskvaya göndərdiyi hesabat xüsusi maraq doğurub.
Sənəd Vyaçeslav Molotova ünvanlanıb və sovet-amerikan münasibətləri ilə bağlı diplomatik məlumatları əks etdirib.
Əslində Andrey Qromıko 1943-cü ildən 1946-cı ilədək SSRİ-nin ABŞ-dəki səfiri vəzifəsində çalışıb.
Bu səbəbdən müharibənin son illərində Vaşinqtonda baş verən siyasi prosesləri birbaşa izləyən və onları Stalin rəhbərliyinə çatdıran əsas diplomat olub.
Qromıko ABŞ-da yalnız diplomatik nümayəndə kimi deyil, sovet rəhbərliyinin Vaşinqtondakı əsas informasiya mənbələrindən biri kimi fəaliyyət göstərib.
Onun göndərdiyi hesabatlar Amerika hökumətinin xarici siyasətini, ABŞ ictimaiyyətində gedən müzakirələri və Vaşinqtonun Avropa ilə bağlı planlarını qiymətləndirmək üçün Moskvada istifadə olunub.
1944-cü ilin iyulunda göndərilən hesabat da məhz belə bir dövrə təsadüf edib.
Almaniyanın məğlubiyyətinin artıq zaman məsələsi olduğu aydınlaşıb.
1944-cü il iyunun 6-da Normandiyaya qoşun çıxarılması Qərb cəbhəsini açıb, Şərqdə isə sovet ordusu böyük hücum əməliyyatları keçirib.
Yaranan vəziyyət fonunda müttəfiqlərin əsas sualı artıq yalnız “Almaniyanı necə məğlub etmək” olmayıb, daha böyük sual “Almaniyadan sonra Avropanı necə idarə etmək” olub.
1944-cü ildə ABŞ dünya siyasətində əvvəlkindən daha böyük rol oynamağa hazırlaşıb.
Prezident Franklin Ruzvelt müharibədən sonra beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin yaradılmasını və böyük dövlətlərin bu sistemdə əsas rol oynamasını istəyib.
SSRİ də yeni təhlükəsizlik mexanizminin yaradılmasında maraqlı olub. Lakin Moskvanın əsas prioritetlərindən biri öz qərb sərhədləri boyunca təhlükəsizlik zonasının yaradılması olub.
Sovet rəhbərliyi hesab edib ki, Almaniyanın gələcəkdə yenidən təhlükə yaratmasının qarşısını almaq üçün Şərqi Avropada SSRİ-yə qarşı düşmən hökumətlərin hakimiyyətə gəlməsinə imkan verilməməlidir.
ABŞ isə Avropada dövlətlərin siyasi seçimlərinin daha çox öz iradələri ilə müəyyənləşməsini müdafiə edib.
Fikir ayrılığı xüsusilə Polşa məsələsində kəskinləşib. Qromıkonun Vaşinqtondan göndərdiyi hesabatların əhəmiyyəti də burada ortaya çıxıb.
Sovet rəhbərliyi ABŞ-nin hansı mövqedə olduğunu əvvəlcədən bilmək və gələcək diplomatik danışıqlara hazırlaşmaq istəyib. Qromıkonun 14 iyul 1944-cü il tarixli sənədinin diqqətçəkən tərəflərindən biri onun Baltikyanı ölkələrlə bağlı sənədlər arasında da yer almasıdır.
Litva, Latviya və Estoniya 1940-cı ildə SSRİ-yə birləşdirilib. ABŞ isə ilhaqı hüquqi baxımdan tanımayıb.
Vaşinqtonun bu mövqeyi sovet rəhbərliyində ciddi narahatlıq yaradıb.
1944-cü ilin yayında vəziyyət daha da mürəkkəbləşib. Sovet ordusunun qərbə doğru sürətli irəliləyişi nəticəsində Baltikyanı ərazilərin bir hissəsi yenidən sovet nəzarətinə keçib.
Mövcud vəziyyət isə ABŞ ilə SSRİ arasında həmin ərazilərin gələcək statusu ilə bağlı fikir ayrılıqlarını daha da aktuallaşdırıb. Sovet diplomatiyası üçün əsas məsələ ABŞ-nin bu prosesə necə reaksiya verəcəyini müəyyənləşdirmək olub.
Qromıko kimi diplomatların hesabatları Moskvaya Vaşinqtondakı mövqeləri izləmək imkanı verib.
1944-cü ilin iyulunda ABŞ, SSRİ, Böyük Britaniya və digər müttəfiq dövlətlər müharibədən sonra beynəlxalq təhlükəsizliyin necə təmin ediləcəyini müzakirə ediblər.
Millətlər Liqasının uğursuzluğundan sonra daha effektiv beynəlxalq təşkilatın yaradılması ideyası ön plana çıxıb.
Proses bir neçə həftə sonra daha konkret mərhələyə keçib. 1944-cü il avqustun 21-də Vaşinqton yaxınlığındakı Dumbarton-Oksda ABŞ, SSRİ, Böyük Britaniya və Çinin nümayəndələri danışıqlara başlayıblar.
Məqsəd gələcək beynəlxalq təşkilatın quruluşunu müəyyənləşdirmək olub.
Sonradan bu proses Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılmasına gətirib çıxarıb. Sovet nümayəndə heyətinə Andrey Qromıko rəhbərlik edib.
1944-cü ilin siyasi mənzərəsində ən böyük paradoks bundan ibarət olub: ABŞ və SSRİ həm bir-birinə ciddi ehtiyac duyub, həm də bir-birindən ehtiyat edib.
Qromıkonun hesabatına əsasən, ABŞ siyasi dairələrində Sovet İttifaqının Avropadakı mövqelərinin güclənməsi diqqətlə izlənilib. Söhbət yalnız sovet ordusunun hərbi uğurlarından getməyib. ABŞ üçün əsas suallardan biri müharibədən sonra Avropanın siyasi xəritəsinin necə dəyişəcəyi və hansı ölkələrdə hansı siyasi qüvvələrin hakimiyyətə gələcəyi olub.
Diplomat xüsusilə Avropada mümkün sosial və siyasi dəyişikliklərin Vaşinqtonda narahatlıq yaratdığını bildirib.
Müharibə nəticəsində bir sıra ölkələrdə köhnə siyasi sistemlər sarsılıb, kommunist və sol qüvvələrin nüfuzu artıb.
SSRİ-nin hərbi mövcudluğu isə bu proseslərin inkişafına əlavə təsir göstərə bilib.
Sənədin ən maraqlı tərəfi də məhz budur: Soyuq müharibənin siyasi qarşıdurması hələ başlamamışdan əvvəl onun əsasını təşkil edəcək suallar artıq Vaşinqton və Moskvanın diplomatik yazışmalarında görünüb.
İlkin Nəcəf