Dünən Book Centerdə Böyük şairimiz Rüstəm Behrudinin “ Sənin gözlədiyin O Qərib Türk mənəm” kitabının təqdimat mərasimi keçirildi. Zaman çatışmazlığı səbəbilə sona qədər iştirak edə bilmədim və bbuna görə öz düşüncələrimi FB vasitəsi ilə bölüşməyi qərara aldım.
Kitabın adı ilə bağlı olan bu şeir Rüstəm Behrudinin vizit kartı sayılır. O, təkcə poetik misralar deyil, həm də bir millətin minillik tarixini, ruhunu və kədərini özündə birləşdirən bir hayqırışdır.
Əvvəlcə şeirin tam mətninə (ən yadda qalan hissələrinə) nəzər salaq, sonra isə onun dərin qatlarını analiz edək.
Sənin dediyin o qərib türk mənəm
Səni bir anlığa xatırlamağa,
Üzündə min illik bir kədər gəzən,
Hələ də qanının istiliyində
Qədim bir savaşın izləri gəzən,
Sənin dediyin o qərib türk mənəm!
Göylərin üzünə çəkilən duman,
Dağların başında ağaran mənəm.
Ruhuna, eşqinə, andına qurban,
Sənin yaddaşında yaşayan mənəm,
Sənin dediyin o qərib türk mənəm!
Bir ucu Altaya, bir ucu bura,
Atların ayaq səsləri gəlir.
Ruhumun içindən qədim bir tura,
Babam Bilgə xaqan səsləri gəlir,
Sənin dediyin o qərib türk mənəm!
Yol gəldim Tanrıdan Tanrı dağına,
Sinəmdə bir dunya dərdi gətirdim.
Bu eşqin, bu ruhun yaddaş bağına,
Ölməz bir türkün ruhun gətirdim,
Sənin dediyin o qərib türk mənəm!
Şeiri hissələrə ayıraraq bu qədər sevilməsinin səbəblərini anlamağa çalışaq:
1. "Min illik kədər" və "Qədim savaş"
Behrudi Türkün taleyini kədərli, amma məğrur təsvir edir. Buradakı "min illik kədər" türkün həm qələbələrini, həm də itirdiyi torpaqları, parçalanmış coğrafiyasını (Turanı) simvolizə edir. Şair deyir ki, biz unudulsaq da, qanımızdakı o "savaş ruhu" hələ də soyumayıb.
2. Coğrafi Vəhdət: Altaydan Anadoluya
"Bir ucu Altaya, bir ucu bura..."
Bu misra türkün coğrafi genişliyini və mənəvi bütövlüyünü ifadə edir. Şair üçün sərhədlər yoxdur; onun ruhu həm Orta Asiyanın (Altayların) ucalığında, həm də Azərbaycanın və Anadolunun bağrındadır. Bilgə xaqanın adının çəkilməsi isə oxucunu Orxon-Yenisey abidələrinə, yəni yazılı tariximizin köklərinə qaytarır, Türkü özünə qayıtmağa, özünə gəlməyə səsləyir. „Sən özünə gələndə böyük olursan- Bilgə Haqan“
3. "Qəriblik" anlayışı
Şeirdəki "qərib" sözü bir neçə mənada işlənir:
Zamanın qəribi: Müasir dövrdə qədim mənəvi dəyərlərlə yaşayan insanın tənhalığı.
Məkanın qəribi: Öz vətənində, amma böyük Turan həsrəti ilə yaşayanın qəribliyi.
İlahi qəriblik: Şamanlarda ruhun bu dünyaya qərib gəlməsi və əsl vətəninə (Tanrıya) qayıtmaq arzusu.
4. Mistika və Metafizika
Rüstəm Behrudi şeirdə "Tanrı dağı" və "Tanrı" anlayışlarını yan-yana qoyaraq, türkün həm göyə (Tanrıya), həm də yerə (dağlara, təbiətə) bağlılığını vurğulayır. Bu, qədim şaman inancları ilə islamın bir nöqtədə birləşməsidir.
Niyə bu şeir bu qədər təsirlidir?
Ritm və Musiqi: Şeirin elə bir daxili ahəngi var ki, oxuyarkən sanki uzaqdan gələn at ayaqlarının səsini və ya qədim bir qopuzun iniltisini eşidirsən.
Milli Oyanış: Bu şeir Azərbaycan xalqının müstəqillik arzusu və milli kimlik axtarışı dövründə bir manifest rolunu oynayıb. İnsanlara kim olduqlarını xatırladıb.
Bir az da 90-cı illərdə Türk dünyası liderlərinin, gənclərin, azadlıq eşqi ilə döyünən qəlblərin bayrağına çevrilən Salam Dar ağacı əsərindən danışaq. Türk dünyasının qabaqcıl liderlərindən biri R. T. ERdoğanın istinad istiqamətinə çevrilən bu əsər - Rüstəm Behrudi yaradıcılığının zirvəsi, bəlkə də Azərbaycan poeziyasının ən sarsıdıcı nümunələrindən biri olan "Salam, dar ağacı" şeirinə keçid edək.
Bu şeir yazıldığı dövrdə (1980-ci illərin sonu) bir bomba effekti yaratmışdı. Çünki o vaxta qədər dar ağacı qorxu, ölüm və məğlubiyyət simvolu idi. Behrudi isə bu anlayışı tamamilə dəyişdi.
"Salam, dar ağacı": Ölümə Meydan Oxuyan Şeir
Bu əsərdə şair dar ağacını bir qorxu obyekti kimi deyil, sanki illərdir görmədiyi əziz bir dost kimi salamlayır.
"Salam, dar ağacı!
Əleyküm-salam!
Bax, gəlib çatmışam, görüşmək üçün..."
Şeirin əsas fəlsəfəsi:
Qorxunun Məğlub Edilməsi: İnsan ən böyük qorxusu olan ölümlə (və onun simvolu olan dar ağacı ilə) "salam-sağol" edirsə, deməli, o artıq azaddır. Bu, qədim türk döyüşçü ruhunun - ölümün gözünə dik baxmaq cəsarətinin təzahürüdür.
Fədakarlıq və Millət Sevgisi: Şair dar ağacına ona görə can atır ki, onun ölümü xalqın oyanışına xidmət edəcək. O, özünü bu millətin azadlığı yolunda "qurban" kimi təqdim edir.
Dini və Mifoloji Rənglər: Şeirdə həm Türklükdə "şəhidlik" məqamı, həm də şamanizmdəki ruhun ölməzliyi ideyası birləşir. Dar ağacı burada həm də bir "vüsal" (qovuşma) yeridir
Behrudini digər şairlərdən fərqləndirən dörd əsas sütun var:
Bozqurd və Turan: Onun şeirlərində türk mifologiyası sadəcə bəzək deyil, can damarıdır. O, "türk" sözünü poetik lüğətimizə elə bir əzəmətlə qaytardı ki, bu, milli intibahın sədasına çevrildi.
Üsyan və Məğrurluq: Onun qəhrəmanı heç vaxt ağlamır, sızlamır. O, ya savaşır, ya da qürurla ölür. "Diz çöküb yaşamaqdansa, ayaqüstə ölmək" fəlsəfəsi bütün misralardan boylanır.
Təbiətlə Vəhdət: Dağlar, dumanlar, çaylar onun şeirində canlıdır. O, təbiəti sadəcə təsvir etmir, onunla danışır.
Zəmanəmizdə keçmiş ikiqat işğala və eyni ideologiyaya alışmış (ərəb-fars-islam və rus-kommunist) poeziya təmsilçilərimizin əksəriyyəti bu zəncirvari labirintdən əsasən qurtara bilmədiyi halda Behrudi fəlsəfəsi hər ikisinə qalib gəlmiş və açıq açığına hər ikisinə qarşı meydan oxuyaraq tam azad ola bilmişdir. Nə yazıq ki, həm klassik poeziya və həm də müazirlik nümayəndələri (böyük əksəriyyət) bu “fəlakətdən” azad ola bilməmişdir.
Rüstəm Behrudidən bu yolda daha böyük nailiyyətlət gözləyirik. Türk dünyasının əsarətdən qurtarması bu ideologiyadan keçir. Yolunuz açıq, qələminiz iti olsun, Əziz Qardaşəm!
Dərin hörmətlə prof. Saleh Məmmədov