Məlum olduğu kimi, Azərbaycandan Türkiyəyə qayıdan C130 tipli hərbi yük təyyarəsi Gürcüstan ərazisində qəzaya uğrayıb və nəticədə 20 türkiyəli hərbçi həlak olub.

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan noyabrın 12-də hərbi yük təyyarəsinin qara qutusunun tapıldığını bildirib. Yəqin hər birimiz təyyarənin qara qutusunun nə qədər vacib olduğunu bilirik.

Bəs bu qara qutu nə üçündür?

Patrul.az mövzu ilə bağlı kiçik bir araşdırma edib.

Adına baxmayaraq, “qara qutu” əslində qara deyil, narıncı rəngdədir. Bu rəng onu qəza yerlərində asan tapmaq üçün seçilib. Amma bu kiçik cihaz uçuş tarixinin ən vacib şahididir.

Bu sirli qutu necə yarandı?

“Qara qutu”nun tarixi İkinci Dünya Müharibəsi illərinə gedib çıxır. Həmin dövrdə Böyük Britaniya və ABŞ-da hərbi mühəndislər radar və naviqasiya sistemləri üzərində işləyirdilər. Bu sistemlər təyyarələrdə quraşdırılıb və onların uçuşlarını izləmək üçün istifadə edilirdi. O vaxt heç kim qəza təhqiqatı üçün məlumatların qeydə alınmasını nəzərdə tutmamışdı, lakin texnoloji tərəqqi artıq müasir səs yazıcılarının yaradılmasına zəmin yaratmışdı.

Eyni zamanda, Fransada mühəndis Fransua Gousseno Pol Boduin ilə birlikdə uçuş məlumatlarını qeyd etmək üçün cihazların ilk prototiplərini hazırlamağa başladı. Əvvəlcə foto plyonkadan istifadə etdilər, lakin müharibə zamanı fəlakətlərə daha yaxşı dözə bilən metal lentlərə keçdilər. Məlumatların real vaxt rejimində qeydə alınmasına ehtiyac vardı ki, qəza zamanı fəlakətdən əvvəl son anda nə baş verdiyini anlamaq mümkün olsun.

Qara qutu təyyarədə baş verən hər şeyi qeyd edən məlumat toplayıcı cihazdır. O, iki əsas hissədən ibarətdir: uçuş məlumatlarını qeyd edən sistem (FDR) və pilotların danışığını yazan səs qeyd cihazı (CVR). Bu iki qurğu birlikdə uçuşun “yaddaşı” sayılır.

Onların məqsədi qəza baş verdikdə səbəbi müəyyənləşdirməkdir. Qara qutu təyyarənin hündürlüyünü, sürətini, istiqamətini, mühərriklərin vəziyyətini və pilotların son sözlərini belə qeydə alır. Beləcə, hadisənin necə baş verdiyi sonradan aydınlaşdırılır.

Bu cihazlar elə möhkəm hazırlanır ki, 1000 °C-yə qədər temperaturda 1 saat, 6000 metr dərinlikdə isə 30 gün dözümlü qalır. Həmçinin, içində yerləşən siqnal cihazı suya düşəndə ultrasəs siqnalları göndərərək xilasedicilərə yerini göstərir.

Qara qutu təkcə bir cihaz deyil, təyyarənin sükunət içində danışan şahididir. O, hər qəzanın arxasındakı həqiqəti tapmağa və gələcək uçuşların daha təhlükəsiz olmasına xidmət edir.