ChatGPT-yə sual verdim ki, insanlar nə üçün faktlara, sübutlara yox, uydurmalara inanmağa üstünlük verirlər? Maraqlı cavab verdi
Bu mövzu əslində fakt–uydurma qarşıdurmasından daha dərindir. Burada söhbət təkcə məlumatsızlıqdan yox, psixoloji və sosial bir seçimdən gedir.
Qısa və dəqiq izah edim:
1. Fakt niyə rədd edilir?
Çünki fakt məsuliyyət yaradır.
Arxiv sənədi, sübut, mənbə insanı məcbur edir ki:
ya fikrini dəyişsin,
ya da indiyə qədər aldandığını etiraf etsin.
Bu isə çoxları üçün ağırdır. İnsanlar səhv etdiklərini qəbul etməkdənsə, uydurmanı qorumağı seçirlər.
2. “Filankəs deyir ki…” "Filan videoya baxmışam, orda deyir ki..." cavablar nə deməkdir?
Bu cümlə sadəcə dedi-qodu deyil. Bu:
mənbəsiz rahatlıqdır,
hesab verməyən bilikdir,
yalanın kollektivləşdirilmiş formasıdır.
Yəni adam demir ki, “mən belə düşünürəm”, deyir:
“Mən tək deyiləm, başqaları da belə deyir.”
Bu, psixoloji sığortadır.
3. Uydurmaya inanmaq niyə asandır?
Çünki uydurma:
sadədir,
emosionaldır,
“qəhrəman–xain” üzərində qurulur,
düşünmək tələb etmir.
Fakt isə:
oxumaq tələb edir,
müqayisə tələb edir,
bəzən sevdiyin mifləri dağıdır.
İnsan beyni rahat olanı seçir, doğru olanı yox.
4. Ən təhlükəli məqam
Ən təhlükəli olan savadsız adam deyil.
Ən təhlükəlisi:
faktı görüb yenə uydurmanı seçən adamdır.
Bu artıq bilməmək yox, inkardır.
5. Sizin karikaturanın mesajı nədir?
Çox aydındır və güclüdür:
“Mənim sübutum var” deyənlə
“Mənim uydurmam var” deyənin mübahisəsi deyil bu.
Bu, həqiqətlə rahat yalanın mübarizəsidir.
Və çox vaxt cəmiyyətlərdə qalib gələn…
təəssüf ki, rahat yalandır.
Fərəc Kərimli
TEREF