Bu soru ilk bakışta basit bir alternatif tarih simülasyonu gibi durabilir. Ancak biraz kazıyınca meselenin bir hanedan çekişmesinden çok daha büyük olduğu görülür.
XIV. ve XV. yüzyıllarda Anadolu’da aslında iki farklı devletleşme modeli karşı karşıyaydı.
Osmanlı’nın Gazi Uç Beyliği modeli ve Karaman’ın "Merkezî Selçuklu Mirasçısı" modeli. Karamanlıların yükselişi sıradan bir beylik hikâyesi değildi. Karamanoğulları, Anadolu Selçuklu siyasî ve kültürel mirasının en güçlü adayı olarak ortaya çıktı.
Merkezleri Konya ve Larende çevresindeydi. Ellerinde sadece askerî güç değil; Selçuklu’dan devralınan köklü bir şehir kültürü, bürokrasi ve meşruiyet mekanizması vardı.
Anadolu’da meşru merkez olmanın yolu yalnız kılıçtan değil, Selçuklu mirasını sahiplenmekten geçiyordu.
Alternatif tarihin ilk kırılma noktası tam burada başlıyor. Osmanlılar Batı Anadolu’dan Balkanlara doğru açılırken, Karamanlılar Anadolu’nun merkezinde çekim alanı oluşturuyordu.
Eğer Karamanlılar bu mücadelede üstünlüğü ele geçirseydi, siyasî eksen Bursa & Edirne hattından Konya & Kayseri & Sivas hattına kayardı. Bu sadece bir coğrafya değişikliği değil, kurulacak devletin genetik kodlarının değişmesi demekti. Halil İnalcık’ın Osmanlı’nın kuruluşuna dair çizdiği çerçeve burada hayati önem taşır. İnalcık, Osmanlı başarısını yalnızca askerî kabiliyete bağlamaz; gaza ideolojisi, uç coğrafyasının dinamizmi, ticaret yolları ve Balkanlardaki feodal parçalanmanın eşzamanlı çalışmasına bağlar.
Osmanlı, gaza mekanizması sayesinde Balkanlarda genişlerken Anadolu’daki rakiplerini dengeleyebildi. Karamanlılar ise bir uç beyliği değil, hinterland devletiydi. Bu yüzden Osmanlı’yı durdurmak adına Doğu Roma, Akkoyunlular, Memlükler ve Venedik ile ittifak kurmak zorunda kaldılar.
Şimdi senaryoyu tersine çevirelim.
Karamanlılar Osmanlı’yı Bursa havzasına sıkıştırmış, Anadolu üstünlüğünü kabul ettirmiş.
Bu durumda Osmanlı’nın Avrupa’ya açılan kapısı kapanır ve Balkanların siyasî tarihi bambaşka bir rotaya girer.
Osmanlı’nın Balkanlarda kurduğu merkezî ve tahrir sistemine dayalı düzen ortaya çıkmayınca; Sırbistan, Bulgaristan, Eflak, Boğdan ve Mora çok daha parçalı ve kırılgan kalırdı. Bölgede Macar Krallığı, Venedik ve Ceneviz ticaret ağları belirleyici aktörler olmaya devam ederdi. Peki ya İstanbul ?
Osmanlı’nın saf dışı kaldığı bir senaryoda 1453’teki fetih gerçekleşmezdi. Ancak bu, Doğu Roma’nın sonsuza kadar yaşayacağı anlamına gelmez. XV. yüzyılda Doğu Roma, surlarının dışına hükmedemeyen ekonomik ve askerî bir gölgeden ibaretti.
Karamanlıların İstanbul’u alabilmesi için yalnızca Anadolu’da güçlü olmaları yetmezdi; Boğazlar diplomasisini yönetmeleri, donanma inşa etmeleri ve bir deniz stratejisi geliştirmeleri gerekirdi. Aksi halde İstanbul, muhtemelen Venedik veya Ceneviz kontrolünde bir Latin korumasına girer ya da daha uzun süren bir diplomatik pazarlık alanına dönüşürdü.
İlber Ortaylı’nın vurguladığı üzere; Osmanlı’yı devleştiren şey yalnızca fetih değil, fethettiği farklı coğrafyaları, dinleri ve kurumları tek bir merkezî bürokrasi altında birleştirme kapasitesiydi (Pax Ottomanica).
Karaman merkezli bir yapı bu kapasiteyi geliştirebilseydi, ortaya çok farklı bir Türk-İslam devleti çıkardı. Başkenti Konya olan, gaza ideolojisinden ziyade Selçuklu meşruiyetine yaslanan, idarî dilinde Türkçeyi daha erken ve baskın bir devlet politikası haline getiren bir Anadolu İmparatorluğu.. Ancak Karamanoğlu Mehmed Bey’in Türkçe fermanı üzerinden romantik bir masal üretmemek gerekir.
Osmanlı Arapça konuşuyordu, Karaman Türkçeyi kurtardı söylemi sığ bir sosyal medya efsanesidir. Osmanlı bürokrasisi ve sarayı zaten Türkçe üzerine kuruluydu.
Asıl fark, Karaman merkezli devletin meşruiyetini gaza zaferlerinden değil, doğrudan Türkmen geleneklerinden ve Selçuklu kurumsal devamlılığından alacak olmasıydı.
Doğu jeopolitiği ise daha sert bir sınava sahne olurdu. Anadolu birliğini sağlayan bir Karaman devleti; Kayseri, Sivas, Diyarbakır ve Halep hattında zorunlu olarak Memlükler, Akkoyunlular ve ardından Safevîler ile karşı karşıya gelirdi.
Osmanlı’nın aksine Rumeli’nin insan ve vergi kaynağını arkasına alamayan bir Karaman devleti, Doğu Batı dengesini kurmakta mali ve askerî sınırlarla karşılaşırdı. Şah İsmail’in temsil ettiği Safevî hareketi, Anadolu içlerinde çok daha hızlı yayılabilirdi. Avrupa açısından bakıldığında ise "Türk Tehdidi" algısı kökten değişirdi. Osmanlıların Viyana kapılarına dayanan Orta Avrupa tehdidi ortadan kalkar; Habsburg Osmanlı rekabeti hiç yaşanmazdı.
Ancak bu durum Avrupa için mutlak bir barış getrmezdi. Balkanlar ve Doğu Akdeniz; Venedik, Macaristan ve Avusturya arasında bitmeyen bir nüfuz mücadelesine sahne olurdu.
Tarihin en büyük ironisi şurada.
Kazananın değiştiği bu senaryoda, bugün "Osmanlı neden imparatorluk olamadı ? diye değil, "Karamanlılar Anadolu’dan çıkan o devasa cihan devletini nasıl kurdu ?" diye konuşuyor olurduk.
Konya ve Larende; Bursa, Edirne ve İstanbul’un tarihsel rolünü çeker; Cumhuriyet’e uzanan tarihsel devamlılık çizgisi
Selçuklu → Karaman → Modern Türkiye şeklinde okunurdu. Tarihte imparatorluklar kaçınılmaz oldukları için değil; jeopolitik fırsatları, konjonktürü ve kurumsal örgütlenmeyi doğru zamanda birleştirebildikleri için doğarlar. Osmanlı o uç dinamizmini ve zamanlamayı yakaladı. Karamanlılar ise Anadolu’nun en güçlü adayı olmalarına rağmen o tarihsel yarışı kaybetti.
Kaynakça
Halil İnalcık
Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300–1600)
Kuruluş Dönemi Osmanlı Sultanları (1302-1481)
İlber Ortaylı Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek
Faruk Sümer Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları
Erhan Afyoncu Sorularla Osmanlı İmparatorluğu
İsmail Hakkı Uzunçarşılı Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri