1963-cü ildə Sumqayıtda baş vermiş hadisələr (tarixşünaslıqda bəzən "Sumqayıt iğtişaşları" və ya "Sumqayıt qiyamı" kimi də adlandırılır) Sovet İttifaqı dövründə Azərbaycanda totalitar rejimə və sosial ədalətsizliyə qarşı kütləvi xalq etirazlarının ən mühüm və dramatik səhifələrindən biridir.
​Həmin dövrdə SSRİ-də mövcud olan sərt senzura səbəbindən bu hadisə uzun illər gizli saxlanılmış, mətbuata sızmasına icazə verilməmişdir. Hadisənin gedişatı, səbəbləri və nəticələri barədə əsas məlumatlar bunlardır:
​1. Hadisələrin Səbəbləri
​1960-cı illərin əvvəllərində Nikita Xruşşovun rəhbərliyi dövründə bütün SSRİ-də, o cümlədən Sumqayıtda ciddi ərzaq qıtlığı (xüsusilə un və çörək qıtlığı) yaranmışdı. Çörək dükanlarının qarşısında saatlarla uzanan növbələr yaranır, əhaliyə keyfiyyətsiz (çox vaxt qarğıdalı qatışıqlı) çörək norma ilə paylanırdı.Bununla yanaşı:
​Sumqayıt sürətlə böyüyən gənc sənaye şəhəri idi və bura SSRİ-nin müxtəlif yerlərindən, eləcə də Azərbaycanın rayonlarından böyük işçi qüvvəsi axışmışdı.
​Fəhlələrin yaşayış şəraiti (yataqxanalar, sosial təminat) çox ağır idi.
​Şəhərdə sənaye müəssisələrinin tüstüsü səbəbindən ekoloji vəziyyət gərgin idi, lakin fəhlələrin əmək haqları azaldılır, normaları isə qaldırılırdı.
​Yerli əhali və fəhlələr arasında yerli partiya rəhbərliyinin özbaşınalığına qarşı böyük narazılıq yığılmışdı.
​
Hadisələrin Başlanması və Gedişatı (7 noyabr 1963)
​Hadisələr 7 noyabr – Oktyabr İnqilabının 46-cı ildönümü münasibətilə keçirilən rəsmi bayram nümayişi zamanı alovlandı.
​İlk qığılcım: Şəhərin mərkəzi meydanında (Lenin meydanı, indiki Müstəqillik meydanı) qurulmuş tribunada yerli rəhbərlər dayandığı halda, fəhlələrin və gənclərin nümayiş keçən sütunundan etiraz sədaları ucalmağa başladı. Boruyayma və Kimya zavodlarının fəhlələri, eləcə də gənclər tribunanın qarşısından keçərkən rəsmi şüarları deyil, çörək qıtlığına və sosial şəraitə qarşı şüarlar səsləndirdilər.
​Şəkillərin endirilməsi: Etirazçılar meydandakı binaların üzərindən Sovet rəhbərlərinin (o cümlədən Xruşşovun) böyük portretlərini qoparıb yerə atdılar və bəzilərini yandırdılar.
​Milis postunun darmadağın edilməsi: Vəziyyətin nəzarətdən çıxdığını görən milis (polis) qüvvələri müdaxilə etməyə çalışdı. Lakin qəzəbli kütlə milis əməkdaşlarına müqavimət göstərdi. Şəhər milis idarəsinin binasına və yaxınlıqdakı milis postlarına hücum olundu, bir neçə milis maşını çevrildi və yandırıldı.
​
Hadisələrin Yatırılması
​Sumqayıtdakı yerli hüquq-mühafizə orqanları kütlənin qarşısını ala bilmədiyi üçün Bakıdan və yaxınlıqdakı hərbi hissələrdən şəhərə Daxili Qoşunların və Ordu hissələrinin yeridilməsi barədə əmr verildi.
​Şəhərə daxil olan silahlı əsgərlər və xüsusi təyinatlılar nümayişçilərə qarşı güc tətbiq etdilər. Küçələrdə toqquşmalar baş verdi. Qısa müddət ərzində şəhərdə komendant saatı elan olundu, kütləvi həbslər başladı.
​Nəticələr və Məhkəmə Processi
​Hadisələrdən dərhal sonra Moskvadan (Kreml daxilindən) və DTK-dan (KGB) xüsusi istintaq qrupu Sumqayıta gəldi.
​Həbslər və Cəzalar:
Yüzlərlə insan dindirildi. Hadisələrin fəal iştirakçısı kimi onlarla şəxs (əsasən gənc fəhlələr) həbs olundu. Keçirilən qapalı məhkəmə proseslərində onlara "kütləvi iğtişaş təşkil etmək", "anti-sovet təbliğatı" və "xuliqanlıq" maddələri ilə 3 ildən 15 ilə qədər ağır həbs və düşərgə cəzaları verildi. Bəzi mənbələrə görə, bir və ya iki nəfər haqqında ən ağır cəza (güllələnmə) hökmü çıxarılsa da, sonradan bu cəza uzunmüddətli həbslə əvəz olundu.
​Siyasi nəticələri: Bu hadisə Sumqayıtın "asi şəhər" imicini formalaşdırdı və Sovet rəhbərliyinə göstərdi ki, repressiyalara baxmayaraq, xalqın dözümünün də bir sərhədi var. Hadisədən bir müddət sonra şəhərin yerli partiya və milis rəhbərliyində ciddi kadr təmizləmələri aparıldı, işdən çıxarılanlar və cəzalandırılanlar oldu.
​Sosial tədbirlər: İğtişaşların təkrarlanmaması üçün Moskva Sumqayıta ərzaq (xüsusilə un) tədarükünü müvəqqəti olaraq yaxşılaşdırmağa və fəhlələrin sosial şəraitinə müəyyən diqqət ayırmağa məcbur oldu.
​1963-cü il Sumqayıt hadisələri, Novoçerkassk (1962) fəhlə qiyamı ilə eyni dövrə təsadüf edən və Sovet rejiminin daxildən necə sarsıldığını göstərən, lakin tarixin arxivlərində uzun müddət gizli qalan repressiya olunmuş bir tarixdir.
Hadisələr barədə ətraflı məlumat üçün Vikipediya səhifəsini oxuya bilərsiniz.
Foto Sİ-də hazırlanıb.
Рагим Ахмедов
TEREF