Tarihi kökenlerine dair mevcut kaynaklarda net bir bilgi olmamakla birlikte Dağ Yahudilerinin günümüzden yaklaşık 2500 yıl önce Kafkaslara yerleştikleri varsayılmaktadır. Ana yurtları olan Kenan diyarının MÖ 6. yüzyılda Babilliler tarafından işgal edilmesinin akabinde Yahudiler Mezopotamya’da yer alan Babil topraklarına göç etmişlerdir. İlerleyen süreçte bunlardan bir kısmı yaşadıkları coğrafyanın daha kuzey kısımlarına kadar gitmiş ve Kafkaslara ulaşarak buraları vatan edinmişlerdir.
Başta Azerbaycan ve Dağıstan’ın yer aldığı bu coğrafyaya tam olarak ne zaman gelindiklerine dair net bir bilgi olmamakla birlikte bazı kaynaklarda Dağ Yahudilerinin Kafkaslara MÖ 1. yüzyılda gelmiş olabileceğinden bahsedilmektedir.
Bu iddiadan farklı olarak bazı kaynaklarda da Dağ Yahudilerinin sürgünlerden hemen sonra MÖ 6. yüzyılda Güney Azerbaycan’a geldiği ve o dönemde buralarda hüküm sürmüş olan Medler/ Midiya Krallığı‟nın (MÖ 678- MÖ 550) onların ataları oldukları da iddia edilmektedir. Bu tarihten itibaren İran / Güney Azerbaycan‟da yaşamaya başlayan Yahudiler; Ahameni, Sasani, Hazar, Safevi ve Kaçar devletlerinin bu coğrafyaya hâkim oldukları dönemlerde çeşitli baskılara maruz kalmış ve kuzeydeki dağlık alanlara doğru göç etmeye zorlanmışlardır. Bu zaruri yer değişikliğinden dolayı kendilerine mesken olarak dağları seçen ve artık oralarda hayatlarını idame ettiren bu topluluğun Dağ Yahudilerinin ataları oldukları varsayılmaktadır.
20. yüzyıla gelindiğinde ise SSCB’nin izlediği asimilasyoncu politika neticesinde Dağ Yahudileri hakkında İran ve Moğol uyruğuna sahip, Tatça konuşan ve din olarak Yahudiliğe mensup bir millet oldukları nitelendirmesi de yapılmıştır.
Kafkas Yahudileri olarak da anılan Dağ Yahudileri için yapılan bu isimlendirme, ilk defa 19. yüzyılın başlarında Ruslar tarafından kullanılmıştır. Yöre halkı tarafından Dağ Yahudilerini ifade etmek için yerel dilde geçmişte İvrini, zamanımızda ise Cuhudo ya da Cuhuro/ Cuhuri adları kullanılmaktadır.
Dağ Yahudileri için bazı kaynaklarda Tatlar ifadesi kullanılmaktaysa da bu doğru bir ifade değildir. Çünkü gerek topluluk anlamında gerekse dil anlamın da Tat kavramı, İran coğrafyasından Azerbaycan ya da Dağıstan‟a gelip buralarda Fars kökenli bir dili konuşan tüm halkları ifade etmek için kullanılmaktadır. Yani Tat tabiri doğrudan Dağ Yahudilerini ifade etmemektedir. Bundan dolayı onlar için Tat Cuhudları ya da Tat Yevreyleri ifadelerini kullanmak çok daha doğru bir tercih olacaktır.
Kafkaslardaki Yahudi topluluklarını üç ana kısımda toplamak mümkündür. Bunlar:
1. Aşkenaz (Avrupa) Yahudileri: Sayılarının yaklaşık 4000- 4500 kişi civarında olduğu tahmin edilmektedir.
2. Gürcü Yahudileri: Sayılarının yaklaşık 700- 1000 kişi civarında olduğu tahmin edilmektedir.
3. Dağ Yahudileri: Sayılarının yaklaşık 11.000- 12.000 kişi civarında olduğu tahmin edilmektedir.
Dağ Yahudileri 19. yüzyılın başlarında Hazar sahili boyunca yaşamaya başlamıştır. 20. yüzyıla gelindiğinde ise SSCB‟nin uyguladığı politika sebebiyle İsrail, Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri‟ne göç etmeye zorlanmışlardır. Bundan dolayı Dağ Yahudilerinin Kafkaslardaki nüfus yoğunlukları büyük oranda azalmıştır.
Günümüzde Dağ Yahudilerinin nüfus olarak en yoğun oldukları yerleşim bölgesi Azerbaycan topraklarıdır. Bu coğrafya Dağ Yahudileri dışında birçok etnik ve dini grubu da bünyesinde barındırmaktadır. Yaklaşık olarak 16.000 kişilik Yahudi nüfusa sahip olduğu varsayılan Azerbaycan nüfusunun % 96‟sını Müslümanlar (bunların % 60- 65‟i Şii, % 30- 35‟i de Sünni); % 4‟ünü ise Yahudi, Hıristiyan ve diğer dinlere mensup insanlar oluşturmaktadır. Ülkedeki Dağ Yahudisi nüfusunun % 55‟e yakını Bakü‟de, % 35‟e yakını Dağ Yahudileri tarafından Küçük Kudüs olarak anılan Kuba‟daki Kırmızı Kasaba‟da , % 10‟a yakını ise Sumgayıt ve Oğuz gibi Azerbaycan‟ın diğer şehirlerinde ikamet etmektedir.
Kafkasların geri kalan bölgelerine baktığımızda ise Mahaçkale, Derbent, Buynaksk gibi Dağıstan şehirlerinde; Kabardey-Balkarya Cumhuriyeti‟nin başkenti olan Nalçık‟ta ve Çeçen Cumhuriyeti‟nin başkenti olan Grozni‟de Dağ Yahudileri yaşamaktadır.
Yahudiler sürgünün ardından bu coğrafyaya geldiklerinde Kafkaslarda çeşitli din ve inanç sistemlerine rastlanılmışsa da onların gelişiyle birlikte yerel halk ilk defa bu bölge dışından bir din ve mensuplarıyla muhatap olunmuştur.
Bu bakımdan Yahudilik için Kafkaslara dışarıdan gelmiş ve zaman içerisinde bu coğrafyada yayılmış ilk ilahi din nitelemesini yapmak mümkündür. Genelde Yahudiliğin Rabbani mezhebine tabii olan Dağ Yahudileri, Tanah ile birlikte Talmud‟u da ana kaynak olarak kabul etmektedir. Herhangi bir alt kola/ gruba ayrılmayan Dağ Yahudileri, kendilerini Musa şeriatına göre yaşayıp ibadetlerini sürdürmeye çalışan insanlar olarak tanımlarlar.
Doç. Dr. Yasin İPEK
TEREF