Ölümündən əvvəl bütün arxivlərinin sink qabda möhürlənməsini və yalnız 2197-ci ildə açılmasına icazə verilməsini vəsiyyət etdi. İnanılmaz dərəcədə varlı italyan aristokrat ailəsində anadan olan o, ömrünün çox hissəsini Sovet İttifaqında həbsxanalarda və sürgünlərdə keçirdi. O, bütün dizayn məktəblərinin inkişafı ilə müqayisə edilə bilən daxili aviasiyanın inkişafına töhfə verdi, lakin onun adı onilliklər boyu gizli qaldı və yalnız SSRİ-nin dağılmasından sonra ictimaiyyətə məlum oldu.
Sürətli Tu-144 sərnişin təyyarəsi ilk dəfə 1968-ci ildə səmaya qalxanda, demək olar ki, heç kim onun iyirmi il əvvəl Beriyanın ofisində sirli bir italyan tərəfindən hazırlanmış ideyalara əsaslandığını anlamadı. Əslində, Tupolev Dizayn Bürosu sadəcə uzun müddətdir mövcud olan bir konsepsiyanı hazırladı və uyğunlaşdırdı.
Suxoy Dizayn Bürosunun gələcək rəhbəri Sergey Korolev və Mixail Simonov özlərini onun tələbələri hesab edirdilər. Onun mühəndisliyi öz dövründən o qədər irəlidə idi ki, dizayn etdiyi onlarla təyyarədən yalnız dördü faktiki sınaqlara çıxdı və yalnız biri kütləvi istehsal edildi və hətta o zaman da yalnız qısa müddətə. Lakin, Buran kosmik gəmisi də daxil olmaqla, demək olar ki, bütün Sovet aviasiya texnologiyaları bu və ya digər şəkildə onun kəşflərinə və texniki həllərinə əsaslanır.
Mütəxəssislər tez-tez iddia edirdilər ki, onun istedadının miqyası və gələcəyi görmək qabiliyyəti baxımından o, yalnız başqa bir böyük italyan - Leonardo da Vinçi ilə müqayisə edilə bilər.
Mübaliğəsiz olaraq, 20-ci əsrin ən böyük aviasiya dühalarından biri hesab edilən Baron Roberto Bartini SSRİ-yə əqidəsi ilə gəlmişdi; gəncliyində sadiq kommunist olmuş və bu ideyaya səmimi qəlbdən inanırdı. O, atasının milyonlarla dəyərində olan mirasını tərəddüd etmədən Kommunist Partiyasına təhvil vermişdi. Buna və Sovetlərə verdiyi unikal planlara cavab olaraq "Qırmızı Baron" tezliklə həbs olundu. Tuxaçevskinin ardınca Lubyankaya aparıldı və orada İtaliya kəşfiyyatı ilə əlaqələrini etiraf etmək üçün işgəncə verildi.
Bartini inandığı gücün qurbanı olaraq on ildən çox həbsxanada qaldı. O, həbsdə olarkən ən böyük ideyalarının çoxunu inkişaf etdirdi.
Əsirlikdə olarkən o, dəyişkən həndəsə qanadları olan dünyanın ilk reaktiv qırıcı təyyarəsini hazırladı, ikiqat qanad təklif etdi - bu konsepsiya olmasaydı, Amerikanın Kosmik Şatlı mövcud olmazdı - və ilk geniş gövdəli sərnişin təyyarəsi üçün ideyalar hazırladı. O, bu gün də təyyarə istehsalında istifadə olunan onlarla komponent və mühəndislik həlləri yaratdı.
Onun ideyaları o qədər cəsarətli və qeyri-real görünürdü ki, əvvəlcə demək olar ki, heç kim onlara inanmadı. Lakin zaman keçdikcə Bartini həbsxana dizayn bürolarında "möcüzələr yarada" bilən bir dahi kimi şöhrət qazandı. O, gövdələrinin külək tunelinin sınağını tələb etməyən yeganə təyyarə dizayneri idi, çünki onların formasını hesablamaq bacarığı o qədər dəqiq idi.
"Yeni yaranan aviasiya sənayesinə kömək etmək" üçün SSRİ-yə gələn Bartini, mühəndis çatışmazlığına baxmayaraq, sadə bir fotoqrammetrist kimi işə başladı. Onun biliklərinin genişliyi heyrətamiz idi: ədəbiyyat, tarix və memarlıq haqqında dərin biliyə malik idi, pianoda çalırdı, rəsm çəkirdi və bir neçə dildə səlis danışırdı.
Başqaları onun üçün rəsmləri tamamladılar. Həmkarlarının sözlərinə görə, Bartini özü əvvəlcə bütün təyyarəni "görər", saatlarla gözləri yumulmuş vəziyyətdə oturar, sonra isə qələmi götürüb inamla xətlər çəkərdi - bu, parlaq bir rəssam idi.
1946-cı ildə azadlığa buraxıldıqdan sonra Taqanroq Təyyarə Zavodunun dizayn bürosunun rəhbəri oldu. Formal olaraq o, azad idi, lakin şəhəri tərk etmək qadağan idi. Bartini adının seriya təyyarələrində görünməyəcəyini və ideyalarının digər dizayn büroları tərəfindən heç bir istinad olmadan həyata keçiriləcəyini çox yaxşı başa düşürdü. Buna baxmayaraq, o, daim yeni konsepsiyalar yaradaraq işləməyə davam etdi.
"Sovet aviasiyasının səhv başa düşülən dahisi" - təyyarə dizayneri Antonov sonradan onu belə adlandırdı. Bartininin təsəvvür etdiyi təxminən altmış təyyarədən yalnız bir neçəsi yığılmışdı. Bu adam çox uzaqgörən idi.
Valeri Sabinov
TEREF