Şah İsmayılın kimliyi barədə:
Şah İsmayıl-Türk dövlət ağlına qarşı aparılan tarixi təhrif:
Tarix bəzən qılıncla yox, qələmlə işğal olunur. Və bu işğalın ən ağır nəticəsi xalqların yaddaşının əlindən alınmasıdır. Şah İsmayıl şəxsiyyəti ətrafında aparılan təhriflər də məhz bu yaddaş müharibəsinin klassik nümunəsidir.
Bu gün Şah İsmayılı “fars hökmdarı”, Səfəviləri “İran milli dövləti” kimi təqdim etmək cəhdləri tarixi həqiqətin deyil, sonrakı ideoloji konstruksiyaların məhsuludur. Halbuki Şah İsmayıl nə etnik, nə mədəni, nə də siyasi baxımdan fars idi. O, türk dövlətçilik ənənəsinin davamçısı, Azərbaycan mərkəzli imperiya ağlının daşıyıcısı idi.
Qızılbaşlıq: Şiəlik yox, Sufi-Türk Kimliyi:
Ən böyük yanlışlıqlardan biri qızılbaşlığın sırf şiəliklə eyniləşdirilməsidir. Qızılbaşlıq əvvəlcə sufi–türk ideoloji sistemi idi. Onun kökündə paklıq, daxili təmizlik, mürşid–mürid əlaqəsi dayanırdı.
“Qızılbaş” anlayışı sadəcə başa taxılan qırmızı tac deyil, mənəvi simvol idi. O, ağlın və ruhun “toxunulmamışlığını”, dünya çirklərinə bulaşmamış halını ifadə edirdi. Qızılbaşlar saray ruhaniləri deyildilər; onlar döyüşən dərvişlər, dövlət quran sufilər idilər.
Şiəlik isə sonradan – dövlətin hüquqi–dini çərçivəsini qurmaq üçün istifadə edilən alət oldu. Yəni ideologiya dövləti yox, dövlət ideologiyanı sistemləşdirdi.
Səfəvi Dövləti-Azərbaycan Mərkəzli Türk İmperiyası:
Səfəvi dövləti nə Tehran mərkəzli idi, nə də fars etnik kimliyinə söykənirdi. Dövlətin:
Hərbi dayağı – türk tayfaları (Ustaclı, Şamlı, Rumlu, Təkəli və s.),
Saray dili – türk dili, Şahın özü – türk dilində şeir yazan hökmdar idi. Şah İsmayılın “Xətai” təxəllüsü ilə yazdığı şeirlər Anadolu və Azərbaycan türklərinin ortaq ruh kodunu daşıyırdı. Bu poeziyada fars saray estetikası yox, xalq sufilik dili var idi. Bu faktın özü belə onu “fars hökmdarı” adlandıran iddiaları elmi baxımdan puç edir. Təhrifin başladığı yer: Qacarların Süqutu və Pəhləvi İdeologiyası:
Tarixi saxtalaşdırmanın əsas mərhələsi Qacarlar süqutundan sonra başladı. Türk mənşəli son imperiya dağılınca, hakimiyyətə gələn Pəhləvilər yeni bir ideoloji xətt qurdu:
İran tarixi farslaşdırıldı, Türk dövlətləri “xarici işğalçı” kimi təqdim edildi, Səfəvilər süni şəkildə “fars milli dövləti” elan olundu. Bu prosesdə Şah İsmayılın türk kimliyi qəsdən kölgəyə salındı, qızılbaşlıq isə “radikal şiəlik” adı altında demonizə edildi. Təəssüf ki, bu saxta narrativ sonradan Türkiyədə də təkrarlanmağa başladı. Halbuki bu, nə türk tarixçiliyinə, nə də elmi obyektivliyə xidmət edir.
Azərbaycan: Tarixin kənarında deyil, Mərkəzindədir. Azərbaycan bu coğrafiyada heç vaxt “periferiya” olmayıb. Əksinə: Səfəvi dövlətinin ideoloji beşiyi, Qızılbaş hərəkatının mərkəzi, Türk sufi mədəniyyətinin əsas ocağı olub.
Şah İsmayılın dövləti indiki İran anlayışından fərqli olaraq, etnik yox, imperial–türk siyasi modeli idi. Bu modeldə Azərbaycan sadəcə torpaq deyil, dövlət ağlı idi.
Yəni ki; Şah İsmayıl bizim tarixi suverenliyimizdir!
Şah İsmayılı farslaşdırmaq: Türk dövlətçilik tarixini zəiflətmək, Azərbaycan mərkəzli imperiya yaddaşını silmək, Qızılbaşlığı mənəvi kökündən qoparmaq deməkdir.
Şah İsmayıl İranın deyil, imperiya quran türk ağlının hökmdarı idi. O, Azərbaycan torpağından çıxan, Anadoluya, Qafqaza və Yaxın Şərqə təsir edən böyük türk siyasi layihəsinin rəhbəri idi.
Bu həqiqəti müdafiə etmək təkcə tarixçilik yox, milli intellektual məsuliyyətdir.
Sayman Aruz
TEREF