BMT Ticarət və İnkişaf Konfransı (UNCTAD) təmiz enerji keçidi və rəqəmsal transformasiya ilə birlikdə kritik minerallara olan tələbin sürətlə artdığını və 2040-cı ilə qədər bəzi minerallarda 350 faizə qədər yüksəlişin gözlənildiyini açıqlayıb.

UNCTAD-ın yaydığı Qlobal Ticarət Yeniləməsi hesabatına əsasən, dünya iqtisadiyyatı daha təmiz enerji sistemlərinə, elektrikləşməyə və rəqəmsal texnologiyalara doğru sürətli keçid edir. Bu keçid isə xüsusilə mis, nikel, litium, kobalt və nadir torpaq elementləri kimi kritik minerallara tələbi kəskin şəkildə artırır.

Hesabata görə, 2040-cı ilə qədər litium tələbinin təxminən 350 faiz, qrafit tələbinin isə 130 faizdən çox artacağı gözlənilir. Bu materiallar əsasən elektrik batareyaları, enerji saxlama sistemləri və yüksək texnologiyalı sənayelərdə istifadə olunur.

Lakin kritik mineralların istehsalı və tədarük zəncirləri çox məhdud sayda ölkədə cəmləşib. Məsələn, Konqo Demokratik Respublikası dünya kobalt istehsalının 74 faizini təmin edir. Çin qrafitin 78 faizini istehsal edir, Avstraliya, Çili və Çin isə litium istehsalının təxminən 70 faizini birlikdə qarşılayır.

UNCTAD bildirir ki, artan tələb fonunda ölkələr bu resurslar üzərində nəzarəti gücləndirmək üçün yeni ticarət və sənaye siyasətləri tətbiq edir. 2020-ci ildən bu yana kritik minerallarla bağlı ixracı məhdudlaşdıran təxminən 100 müxtəlif tədbirin tətbiq edildiyi qeyd olunur.

Bu vəziyyət qlobal ticarətdə “parçalanmış sistem” riskini artırır. Ekspertlərə görə, bu parçalanma qiymət artımlarına, investisiya qərarlarının çətinləşməsinə və xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün əlavə təzyiqlərə səbəb ola bilər.

Kritik minerallar üzrə rəqabət artdıqca, dövlətlər tədarük təhlükəsizliyini təmin etmək üçün mədənçilikdən tutmuş emal sənayesinə qədər bütün zənciri nəzarət altına almağa çalışır. Bu isə qlobal resurs siyasətində yeni geosiyasi rəqabət mərhələsinin formalaşdığını göstərir.

UNCTAD isə bu sahədə daha koordinasiyalı beynəlxalq yanaşmanın vacibliyini vurğulayır. Qurumun fikrincə, düzgün idarə olunmayan sistem həm qiymət şoklarına, həm də qlobal inkişaf balanssızlığına səbəb ola bilər.

Kritik minerallar gələcək illərdə təkcə iqtisadi deyil, həm də geosiyasi güc balansının əsas elementlərindən birinə çevriləcək. Tələb artımı isə bu resursları qlobal rəqabətin mərkəzinə yerləşdirir.