Bu gün haqqında hələ də mübahisələr gedən bir insanın doğum günüdür. Kimlərisə qıcıqlandırır, kimlərisə ilhamlandırır, bəziləri isə onu ümumiyyətlə anlamaq istəmir.
Amma bütün artıq sözləri kənara qoysaq, bir həqiqət qalır: Nəriman Nərimanov Azərbaycan və bütün türk dünyasının əsl vətənpərvəri idi.
Və məhz bunda onun taleyinin bütün mürəkkəbliyi gizlidir.
O, Tiflisdə doğulub, amma bütün varlığı ilə Azərbaycanla yaşayıb. Formal yox — həqiqətən.
Atasını erkən itirib, böyük ailənin yükünü çiyinlərinə götürüb — ana, bacılar, onların uşaqları. Özü üçün yox, başqaları üçün yaşayıb. Bəlkə də buna görə gec evlənib.
Onun həyatı onu erkən möhkəmləndirdi.
1905-ci ildə qardaşını itirdi — o, Bakıda erməni-müsəlman toqquşmaları zamanı vəhşicəsinə öldürüldü. Anası ağır yaralandı və bir müddət sonra vəfat etdi. Belə hadisələr izsiz keçmir. Bu sadəcə tarix deyil — insanı formalaşdıran ağrıdır.
Amma maraqlı olan budur.
Belə faciələrdən keçmiş bir insan roman yazır — azərbaycanlı oğlanla erməni qızın sevgisi haqqında.
O, nifrət insanına çevrilmədi. Böyük insan olaraq qaldı.
Və əsas məsələ də burada başlayır.
Dövrünün bir çox insanı kimi, Nərimanov ideyaya inandı. Bolşevizmə. Səmimi şəkildə.
O, bunda xalqı üçün bir şans görürdü: təhsil, inkişaf, bərabərlik.
O düşünürdü ki, bu sistem vasitəsilə Azərbaycanı yüksəltmək olar.
Və o bu yola getdi. İcraçı kimi yox — mövqeyi olan insan kimi.
O, hakimiyyətin zirvəsinə yüksəldi. Amma orada da özü olaraq qaldı.
Susmadı.
Sərt, açıq məktublar yazdı.
Deyirdi ki:
— Azərbaycanı əlavə etmək olmaz,
— yerli xalqı görməzdən gəlmək olmaz,
— dili və mədəniyyəti alçaltmaq olmaz,
— parçalanmaya aparan siyasət olmaz.
O, başqalarının deməyə qorxduğunu açıq deyirdi.
O müdafiə edirdi: dili, ləyaqəti, xalqının gələcəyini.
Azərbaycanın müstəqil olub-olmaması məsələsi ortaya çıxanda o dedi: olmalıdır.
Amma zaman keçdikcə bir şey aydın oldu: ideologiya başqa, reallıq başqadır.
O başa düşdü ki, inandığı sistem əslində başqa məqsədlərlə idarə olunur.
Və o buna qarşı çıxmağa başladı.
Amma sistem belə insanları qəbul etmir.
Buna baxmayaraq, o yalnız Azərbaycanla məhdudlaşmadı. Türk dünyası miqyasında düşünürdü.
Ən çətin vaxtlarda Türkiyəyə yardım etdi.
Neft, yanacaq, qızıl — bu sadəcə kömək deyildi, bu, qardaşlıq idi.
Onun sözləri bu gün də yaşayır:
“Qardaş qardaşa borc verməz. Qardaş əl uzadar.”
Belə idi o.
Və məhz buna görə o, narahat fiqura çevrildi.
O çox şeyi anlayırdı.
Çox açıq danışırdı.
Çox səmimi idi.
Hakimiyyətin səhvləri haqqında çıxış etməyə hazırlaşırdı.
Amma çatdırmadı.
Rəsmi — ürək.
Qeyri-rəsmi — prinsipial insan.
Onun cəmi 54 yaşı var idi.
Və bu — faciədir.
O, vətənpərvər idi.
O, ideyaya inanırdı.
Sonra həqiqəti gördü — amma gec idi.
Onu sadəcə aradan götürdülər.
Bu gün onun baxışlarına müxtəlif yanaşmaq olar.
Amma bir həqiqət dəyişməzdir:
O, xalqına xəyanət etmədi.
O, prinsiplərini satmadı.
O, susmadı.
Və buna görə də tarixdə qaldı.
O, belə də qaldı —
özləri arasında yad, yadlar arasında da yad.
Famil Camal