İssık "Qızıl Adam" (e.ə. 5-4-cü əsrlər) Qazaxıstanda kəşf edilmiş ən diqqətəlayiq Saka dəfnlərindən biridir. Bu kəşf arxeoloji cəhətdən parlaq şəkildə öyrənilib: geyim, silahlar, zərgərlik əşyaları və dəfn mərasimi ətraflı təsvir edilib. Lakin genetika və antropologiya baxımından bu dəfn sirr olaraq qalır.
Bu günə qədər nə haploqrup, nə də mərhumun dəqiq cinsi müəyyən edilməyib.
Qazıntıdan sonra qalıqlara nə baş verdi
Kurqan 1970-ci ildə kəşf edilib. O dövrdə arxeoloqlar onilliklər sonra qədim DNT analiz texnologiyalarının ortaya çıxacağını qabaqcadan görə bilmirdilər. Buna görə də, tapıntı ilə işləyərkən bu gün bioloji materialın çıxarılması üçün məcburi olan müasir sterillik tələblərinə əməl edilməyib.
Bundan əlavə, sümük qalıqlarını qorumaq üçün Sovet təcrübəsində müxtəlif kimyəvi qoruyucu maddələrdən geniş istifadə olunurdu. Bu maddələr sümüklərin görünüşünü qorumağa kömək etdi, lakin zaman keçdikcə məlum oldu ki, belə emal:
qədim DNT-nin strukturunu məhv edir;
sümüyü xarici kimyəvi birləşmələrlə hopdurur;

təmiz genetik materialın çıxarılmasını qeyri-mümkün edir.
Məhz bu problemlər bu gün 20-ci əsrdə işlənmiş bir çox arxeoloji tapıntılardan məlumdur.
Niyə analiz indi mümkün deyil?
Sonradan genetik tədqiqat aparmaq ideyası ortaya çıxdıqda, mütəxəssislər bir sıra çətinliklərlə qarşılaşdılar:
DNT 2400 il ərzində təbii olaraq parçalanmışdı;
qalıqlar erkən iş zamanı müasir DNT ilə çirklənmişdi;
sümüklər ehtimal ki, kimyəvi cəhətdən qorunmuşdu;
genomu yenidən qurmağa çalışmaq nəticə zəmanəti olmayan olduqca bahalı və mürəkkəb bir proses tələb edərdi.
Bu səbəbdən tam DNT analizi heç vaxt aparılmamışdır.
Cins məsələsi də açıq qalır.
Əvvəlcə dəfn silah və döyüşçü statusuna əsasən kişi kimi şərh olunurdu. Lakin tədqiqatçılar sonradan kostyum və zərgərlik elementlərinin Saka qadın dəfnlərində tapılan elementlərlə qismən uyğun gəldiyini gördülər.
Sümüklərdən antropoloji cinsin müəyyən edilməsi onların qorunma vəziyyətinə görə çətin oldu və genetik metodlardan istifadə etmək mümkün deyildi. Buna görə də, cins məsələsi mübahisəli olaraq qalır.
"Qızıl Adam" — üzsüz, DNT-siz və cinssiz, lakin Qazaxıstanın əbədi simvolu.
Bağlan Pirmanov
TEREF