Vyana (Avstriya) Universitetinin Qədim Dünya və Etruskologiya sahəsinin professoru Petra Amman Niderlandın Lieden şəhər muzeyində rast gələn aşağıdakı oğlanın sağ qılçası boyu qazılmış yazını belə oxuyub. Yazını düz oxusa da, yazının məzmunun lap şumerdən oxuyan qərb müəllifləri kimi məzmnsuz hala salıb. İki xədən ibarət yazı budur:
“veliaś. fanacnal. θuflθaś alpan.
menaχe. clen. ceχa. tuθineś. tlenaχeiś”
Baxın bu xanım onu necə yazıq hala salıb:
“From Velia Fanacnei to (actually of) Thufltha; the votive gift has been made in favor of the son tuθineś tlenaχeiś.”
Azərbaycancası :
"Velia Fanaknei-dən (əslində) Thuflta-ya qədər; nəzir, tuθineś tlenaχeiśin oğlunun xeyrinə verildi".
İndi bizim mətnə yanaşmamıza diqqət yetirin:Our transcription:
veliaś. fanacnal.
“veliaś. fanacnal. θufliθaś alpan.
menaχe. clen. ceχa. tuθineś. tlenaχeiś”
Bizim modelləşdimə :
veli as fanas[i]n al thufl[i] thash[i] alpan.
Menaxe k[e]len kexa tuthin esh tlen ax[i] eis
Mətn öz original Azərbaycan Oğuz ləhcəsində belə sələnir:
VELI AS, FƏNASIN AL, TUFLİ DAŞI, ALPAN.
MENAKE (QÜDSAL) [YANINA] GƏLƏN KEXA TÜTİN EŞ, TELİN (QARĞIŞIN), AHIN EZ (ƏZ).
Lüğət - Glossary
VELI - müqəddəs, hami, himayədar, sahib - saint, guardian, patron,
-------master
AS - göztçi, cangqdən. gecə növbətçisi - patrol, night watchman
FƏNASIN - fena sözüdür - pis, zərəli - bad, nasty, harmful
AL – al, qoru - take, get, defend
TUFLİ – tufli, ayaqqabı, başmaq - shouse
DAŞI – daşımaq feilinin 3-cü şəxsinin əmr forması - carry, take care
----------- about shouses
ALPAN – oğlanın adı - name of boy, this is very popular name
-----------among a young man in Azerbaijan
MENAKE – qüdsal adam - to menak, menak itself is the man who is
------------- holy person
[YANINA] – bizim əlavədir - to, to him
K[E]LEN - GƏLƏN – gələn ziyarətçi - who visits to Holy man
KEXA – from kekh – there is KEGA – ALbaniyanın şimalında və
-----------Kosovoda yaşayan albanlar - Albanians of Northern
-----------Albania and Serbia- todays Kosovo but I believe
-----------Albanians did not lived in Italy 2500 years ago.
Ancaq 2500 il qabaq Etruriyada Alban yaşaması inandırııcı deyil.
Bu yəqin ki. türkcədə olan
KAHYA - dır. Tarixi termindir, varlı, imkanlı, adam deməkdir -
----------according to the outdated 1) manager, housekeeper,
----------2) headman, foreman, 3) ironically - executor, lawyer,
----------authorized person
TUTIN – TÜTİN - yutun, tobacco
ESH – eşmək feilindən - tütün eş - from eşmək – to roll (tyutun,
--------- tobacco)
TLEN – bu da türkcədəki TAL`İN kəlməsidir - lənət, qarğış - should
----------be TAL`İN – swearing, curse
AXI – ah – ah-of, ah-vay – interjection Oy-vey! sad sighs, moans,
----------sobbing, cries, whimpers, evil-eye
EIZ – EZ - ƏZ kəlməsidir - very close to EZ from ezmek – əzmək –
----------1) crumple, rumple, 2) cruch 3) beat unmercifully, beat up
----------4) break, smash, here more suitable is nullify
İndi qılça boyu yazılmış cümlələrin mənasını türkcə təmiz verə bilərik:
VELI AS, FƏNASIN AL, TUFLİ DAŞI, ALPAN.
MENAKE (QÜDSAL) [YANINA] GƏLƏN KEXA (TÜTİN EŞ, AHIN, TEL`İN (QARĞIŞIN) ƏZ (QARŞISIN AL).
Azerbaycan Oğuz Türkcəsincə geniş anlamda :
Müqəddəs sahibinin keşiyində dur, onun bütün çətinliklərini qəbul et və ziyarətçilərin ayaqqabılarına bax, Alpan.
Başçılar üçün tütün eş və gələnlərin ah-vayını, kədərini və lənətlərini aradan qaldır.
İngfiliscə
Guard your holy master, take upon yourself his burdens, and take care of the visitors’ shoes, Alpan. Roll tobacco for the headmen and eliminate all sighs, grief, and curses [and evil influences] of those who come.
Russian:
Патрулируй своего святого хозяина, принимай его заботы и следи за обувью посетителей, Алпан.
Скручивай тютюн для старших (правителей) и устраняй все вздохи, печали и проклятия посетителей.
Müqəddəs Sahibinin keşiyində dur, onun hər pis halını qəbul et (qayğısına qal), ziyarətçilərin ayaqqabılarını daşı (nizama sal), Alpan.
Başçılar, sahibkarlar üçün (tütün) eş və gələn adamların ah-vaylarını, lənətlərini (yayındır), [gələnlərin pis gözlərini] əz.
Bir daha Etrsukoloq Petra Ammanın tərcüməsinə baxaq:
Once more translation of professor Petra Amann:
“From Velia Fanacnei to (actually of) Thufltha; the votive gift has been made in favor of the son tuθineś tlenaχeiś.”
***
A təcümə edə bilmədiyi TLENAXİESİ - hansısa toponim sayır.
***
Halbuki, hər gün ziyarətçiləri olan Müqəddəs Şəxsin yanında işə düzələn oğlan bütün bu vəzifələri ağasından və ya var-dövlətinə xidmət göstərən kəsimin rəhbərindən alırdı ki onları dəqiq yerinə yetirsin.
***
Bundan qabaqkı u biri yazımda Etrusk cütünün TÜTÜN EÇDİYİNİ və ÇƏKDİYİNİ yazmışdım. Bir nəfər mənə irad tutmuşdu:
Müəllim tənbəkini Avropaya 1497-ci ildə Kolumb Amerikadan gətirib. Tərcüməni dəyişsəm də, yazdım ki, Sayan-Şuşen Sibirindən u qitəyə gələn hindular Amerika torpaqlarında tütün toxumlarını göydən gətirə bilməzdilər. Əski insanlrda Tütün, Tənbəki olub, onu Hindular bu torpaqlardan u qitəyə aparıblar.
Etrusk yazısı dediklərimi təsdiq etdi.
***
Bu gün prof. PETRA AMANN`aya yeni açılmış mətni göndərdim. Qoy sevinsin.
_____________________________
Gözəl gülüşlü (3-cü şəkil) Petra Amann`ın Niderlanda tapdığı Etrusk oğlan - ALPAN
Bu isə anun yazdıqlarıdır:
“Fig. 3a–b: Bronze statuette of a young boy with inscription, h. 32 cm, from Montecchio Vesponi (territory of Cortona), ca. 150 BCE, Leiden, National Museum of Antiquities, inv. CO 4 (© National Museum of Antiquities, Leiden, Netherlands)”.
Tariyel Azerturk
TEREF