Saka (İskit) topluluklarının Avrasya genelindeki runik yazı mirası, onların Ön Asya (Kafkasya), Azerbaycan ve Anadolu'daki varlıklarıyla birleştiğinde karşımıza daha yerel, köklü ve sarsılmaz bir epigrafik/arkeolojik tablo çıkarır.
​Sakalar bu topraklarda dışarıdan gelme geçici bir güç değil; bu coğrafyanın tarihini, sanatını ve erken yazı dilini şekillendiren yerli (otokton) unsurlardır. Asur, Urartu, Pers ve Grek kaynaklarında "Aşguzai", "Sakasena" veya "Skythai" olarak geçen bu kadim topluluk, Azerbaycan ve Anadolu genelinde kayalara, kurgandaki eşyalara ve kurdukları devlet nişanelerine çok önemli izler bırakmışlardır.
​Ön Asya, Azerbaycan ve Anadolu üçgenindeki Saka epigrafik ve yazı mirası şu başlıklar altında toplanır:
​1. Azerbaycan'da Saka İzleri ve Epigrafik Miras
​Azerbaycan, Saka medeniyetinin Ön Asya'daki en önemli merkez üssüdür. Strabon gibi antik coğrafyacıların da belirttiği gibi, Güney ve Kuzey Azerbaycan topraklarını kapsayan bölge antik çağda Sakasena (Sakaların Yurdu) olarak adlandırılmıştır.
​Gobustan ve Gemiaya Kaya Yazıtları / Tamgaları: Bakü yakınlarındaki Gobustan ve Nahçıvan'daki Gemiaya bölgelerinde bulunan kaya resimleri (petroglyphler) sadece sanatsal figürler değil, aynı zamanda erken dönem fikir yazısı (ideogram) ve mühür niteliğindedir. Bu kayalıklar üzerinde Saka dönemine tarihlendirilen geometrik formlar, av sahnelerinin yanına kazınmış tamgalar (mühürler) yer alır. Bu tamgalar, Orta Asya ve Altay kurgandaki Saka sembolleriyle birebir örtüşmektedir.
​"Oz Tamgası" ve Halı Dokuma Yazısı: Azerbaycan'ın Karabağ, Kazah ve Şemahi bölgelerinde keşfedilen Saka dönemi buluntuları ile geleneksel motifler arasında doğrudan bir bağ vardır. Örneğin, evrenin dönüşünü, döngüselliği ve canlanmayı sembolize eden "Oz Tamgası", bölgedeki kayaların üzerine kazındığı gibi kadim Azerbaycan halılarına da (örneğin Pazyryk tarzı geometrik şemalar içeren erken Karabağ dokumaları) birer soy/boy yazısı olarak işlenmiştir. Bu tamgalar, yazılı alfabenin öncülü olan piktografik birer mesaj niteliğindedir.
​Mingeçevir ve Gence-Karabağ Kurgan Buluntuları: Kür-Araz havzasında ve İrevan (Erivan) çukuru çevresindeki Saka kurgandaki arkeolojik kazılarda, tunç ve gümüş silahlar, mühür yüzükler ve kaplar bulunmuştur. Bu eşyaların bazılarının üzerinde, av sahnesini veya kabilenin soyunu işaret eden kısa, runik karakterli piktografik işaretler (erken harf formları) yer almaktadır.
​2. Anadolu'daki Saka Epigrafisi ve Çivi Yazılı Belgeler
​Sakalar (Kimmerler ile birlikte) M.Ö. 8. ve 7. yüzyıllardan itibaren Kafkas geçitlerini aşarak Doğu Anadolu, Orta Anadolu ve Frigya/Lidya sınırlarına kadar olan sahada tam bir egemenlik kurmuşlardır. Anadolu'daki Saka varlığı ve yazı kültürü iki şekilde incelenir:
​Ön Asya Çivi Yazılı Metinlerindeki Epigrafik Belgeler: Sakaların Anadolu'daki siyasi varlığı ve liderleri, dönemin yerel devletlerinin (Asur ve Urartu) çivi yazılı tabletlerine kazınmıştır. Örneğin Asur çivi yazılı metinlerinde Saka hükümdarı İşpakai (Aşguzai kralı) ve halefi Bartatua'nın adları doğrudan yer alır. Anadolu topraklarında bulunan bu çivi yazılı belgeler, Sakaların bu bölgedeki kurumsallaşmış devlet yapısını ve yerel halklarla olan yazılı/diplomatik ilişkilerini belgeler.
​Doğu Anadolu Kaya Resimleri ve Runik Karakterler: Kars (Kağızman), Erzurum (Cunni Mağarası), Van ve Hakkari bölgelerinde kaya yüzeylerine kazınmış olan ve kronolojik olarak Saka-Gök Türk çizgisine oturan runik harf karakterleri ve dağ keçisi/geyik tamgaları tespit edilmiştir. Cunni Mağarası gibi alanlardaki erken dönem yazıt parçaları, Orta Asya'daki Issık (Saka) runik yazı ekolünün Anadolu'daki uzantıları ve ilk evreleri olarak kabul edilmektedir.
​Ortak Özellikler ve Tarihsel Sonuç
​Anadolu, Kuzey Azerbaycan ve Güney Azerbaycan üçgenindeki medeniyet havzasında karşımıza çıkan Saka yazıtları ve epigrafik unsurları şu ortak özellikleri taşır:
​Doğallık ve Yerlilik: Sakalar bu topraklara dışarıdan eklemlenmiş geçici bir askeri güç değildir. Bıraktıkları tamgalar, kaya yazıları ve kurgan kültürünün sürekliliği, onların bu coğrafyanın kadim ve yerli (otokton) sakinleri olduğunu kanıtlar.
​Runik Yazının Şekillenme Sahası: Orta Asya'daki Esik Kurganı'nda karşımıza çıkan 26 harfli erken runik Saka alfabesi, Ön Asya ve Kafkasya'daki piktografik tamga geleneği ile doğrudan beslenmiştir. Yani alfabe sistemine geçiş süreci, bu geniş Avrasya-Ön Asya coğrafyasında paralel olarak gelişmiştir.
​Kültürel Süreklilik: Azerbaycan ve Anadolu'daki Saka tamgaları, sadece taşlarda kalmamış; mimaride, mezar taşlarında (balballar ve koçbaşlı mezar taşları) ve özellikle halı-kilim sanatındaki geometrik motiflerde birer "sessiz yazı" olarak yüzyıllar boyunca canlılığını korumuştur.
Kaynakça
​Olcas Süleymenov – "Az i Ya" (Esik Kurganı yazıtı ve erken Türkçe okuma denemeleri)
​Prof. Dr. Firudin Ağasıoğlu (Celilov) – "Eski Türk Prorun Yazıları" ve "Azərbaycan Türklərinin İslamagədərki Tarixi" (Urmiye havzası, Kafkasya ve Anadolu runik kalıntıları)
​Prof. Dr. İshak Caferzade – "Gobustan" (Gobustan kaya resimleri ve piktografik işaretler)
​Veli Aliyev – "Gəmiqaya" (Nahçıvan Gemiaya petroglyphleri ve Saka tamgaları)
​Prof. Dr. İlhami Durmuş – "İskitler (Sakalar)" ve "Kimmerler ve İskitler'in Anadolu'daki İzleri" (Anadolu'daki arkeolojik ve kültürel izler)
​Prof. Dr. Servet Somuncuoğlu – "Sibirya'dan Anadolu'ya Taştaki Türkler" (Orta Asya, Azerbaycan ve Anadolu kaya resimleri/tamgaları)
​Doç. Dr. Necati Demir – "Anadolu'da Türk Yazı Geleneği ve Runik Alfabeyle Yazılan Yazıtlar"
​Prof. Dr. Kazım Mirşan – "Proto-Türkçe Yazıtlar" (Piktografik evre ve erken dönem yazıtlar)
​Kapkan Amanjolov – "Orta Asya'nın Erken Dönem Yazı Anıtları" (Esik çanağının morfolojik analizleri)
​Asur Devlet Arşivi (State Archives of Assyria - SAA) & M. Diakonoff – "Media Tarihi" (Anadolu ve Sakasena bölgesindeki çivi yazılı tabletler)
Derleyen Ulviyye Mardankızı