Azərbaycan tarixşünaslığında bir çox köklü prinsiplər mövcuddur. Bu prinsiplər gənc vətəndaşlara – uşaqlara məktəb dərsliklərində öyrədilir ki, nəticədə onların xalqının tarixini anlaması üçün bir baza formalaşsın. Bu prinsipləri iki kateqoriyaya bölmək olar: birincilər – Sovet dövründə Moskva tərəfindən diktə edilən tabular, Azərbaycanın digər türk xalqları ilə mədəni əlaqələrini sarsıtmaq üçün; ikincilər isə – müstəqillik dövründə ideoloji təbliğatdan deyil, həqiqi tarixi araşdırmaların nəticəsində formalaşan nisbətən yeni və düzgün olanlardır (məsələn, hələ 5 il öncə Qacarlar sırf “fars imperiyası” olaraq təsvir edilirdisə, bu gün onların türk əsli haqqında heç olmasa bir neçə abzas ayrılır). Bizim gələcək prioritetimiz birinciləri tamamilə ləğv etmək və ikinciləri əbədi şəkildə möhkəmləndirməkdir.
Və bir çox mühüm məqam var ki, özünü azərbaycanlı türk kimi tanıdan, qəbul edən və yayan hər bir kəs bunu anlamalıdır: azərbaycan dövlətçiliyi XIX əsrin əvvəllərində Rusiya İmperiyası tərəfindən məhv edilmədi və Qacar İmperiyası şəklində 1925-ci ilə qədər yaşamağa davam etdi. XX əsrin əvvəllərində isə Azərbaycan türkləri artıq Arazın şimalında və cənubunda iki dövlətə sahib idilər. Çayın şimalında – demokratik və parlamentli Azərbaycan Demokratik Respublikası; cənubunda isə – Qacarlar idi ki, onlar öz son günlərini yaşayırdılar və nəticədə ingilislərin siyasi intriqaları ilə devriləcəkdilər.
Çoxlarının səhv fikrinə görə, etnosun adında “Azərbaycan” coğrafi termini varsa, deməli, Azərbaycan türkləri bu ərazilərdən kənarda mövcud ola bilməz və yalnız bu əraziyə xasdırlar. Amma xeyr, bu belə deyil – yaşadığımız areal çox genişdir: Qafqaz dağlarından Fars körfəzinə qədər, Kərkükdən Əfqanıstana qədər. Belə olan halda adi oxucuda haqlı sual yaranır: bəs milli hərəkat niyə məhz Şimalda meydana çıxdı? Niyə Azərbaycan türk milli şüuru və milli maraqlar uğrunda mübarizə Cənubi Azərbaycanda geniş yayılmadı? Əslində, cavab sadədir – müstəmləkə idarəsi və çar hökumətinin assimilyasiya siyasəti. Hər hansı bir milli ideologiya məhz xarici işğal və xarici təsir təzyiqi altında formalaşır. Rusiya İmperiyasının milli ərazilərdə bu siyasəti gücləndikcə – xalqın və ziyalıların reaksiyası da daha güclü olurdu ki, nəticədə bu milli hərəkata çevrilmişdi.
Qacar İmperiyasında isə vəziyyət tamamilə fərqli idi. Türklər hakim sinif idi, buna görə də impertor siyasətinə qarşı duran milli ideologiyaya ehtiyacları yox idi. Dövlətin banisi – Ağa Məhəmməd Şah Qacar türk mənşəyi ilə qürur duyurdu və Tanrıya təşəkkür edirdi ki, “Turanın və İranın, Bizansın və Rusiyanın, Çin və Maçinin, Xatayın, Xotanın və Hindistanın torpaqlarını türk sülalələrinə bəxş edib”. Britaniya səfiri Şeyl vurğulayıb ki, “türklər sinif üstünlüyünə güvənirdilər”. Məhəmməd Şah Qacar farsları heç də sevmirdi, özünü azərbaycanlı türk hesab edirdi və məhz onun həmvətənləri yaxın ətrafını təşkil edirdi. Farslar onlarda “Turanın təcəssümünü” görür və bir vaxtlar onları yox olmaqda olan xalq hesab edirdilər. Ümumilikdə nəticə çıxarmaq olar ki, Qacar İmperiyası mövcud olduğu müddətdə türklər siyasi elita, hakimiyyət sülaləsinin dayağı və ordunun əsası olmuşdur. Onlar millətçiliyə ehtiyac duymurdular, çünki hakimiyyətlərinə və mövcudluqlarına heç bir təhlükə yox idi.
#Qacarlar – böyük tariximizin vacib bir hissəsidir. Müasir dövlət tarixşünaslığı tərəfindən haqsız olaraq unudulan bir parça. Sovet ideologiyasının zəncirini qırmağa və köhnəlmiş miflərin və möhürlərin kompleksini dəfn etməyə gücü çatan bir pazl parçasıdır. Axı, o bağ ki, bizi əcdadlarımızın şanlı tarixi və Arazın o tayındakı həmvətənlərimizlə birləşdirir. Bəli, bu gün Qacarların populyarlaşdırılması vəziyyəti 20-30 il əvvələ nisbətən daha yaxşıdır. Amma hələ də görmək istədiyimiz səviyyədə deyil.
Ağa Məhəmməd şaha gəlincə, o türk Afşarilər sülaləsini İran Zəndlərindən taxtı alaraq əvəz etdi. Bu çox mühüm bir məqamdır, çünki Qacar tayfasından olan türklər hakimiyyəti öz əllərinə alaraq Azərbaycanı mərkəz etdi, mənbələrdə oxuduğumuz kimi. Bu hakimiyyətin yaxşı və ya pis olması başqa bir sualdır, lakin fakt budur: qacarlar farsların hakimiyyətə girməsinə imkan vermədilər. Bəs niyə bizə Ağa Məhəmməd şah Qacara belə birtərəfli qiymət verilir?
Ağa Məhəmmədin təqsirləndirildiyi iki əsas "cinayət"i nəzərdən keçirək. "Cinayətləri" dırnaqda qeyd etdim, çünki bu qətllər, təqiblər, yerli əhalinin qırılması və əsir alınmasının doğru olduğunu demirik, lakin bu hərəkətləri O ZAMAN dövlət xadimlərinin qan davamətini xatırladan ənənələrə əsaslanan idarəçilik mövqeyindən qiymətləndiririk.
«AĞA MƏHƏMMƏD QACAR TBİLİSİNİ QIRĞINA MƏRUZ QOYDU»
Bu amansız hadisə həqiqətən baş verdi və hətta gürcü ikonopisində əks olundu. Şahı Tbilisini tamamilə dağıtmağa, əhalinin böyük hissəsini qırmağa və minlərlə insanı əsirliyə aparmağa nə vadar etdi? O dövrün sərt reallıqlarını unutmadan Mirzə Cəmaldan oxuyuruq:
"İbrahim xan hələ o vaxt, Rusiya dövlət xadimlərinin İrəvan, Gəncə, Şirvan və Qarabağ vilayətlərini fəth etmək fikrində olmadığı dövrdə, mərhəmətli Yekaterinaya sevgi və sədaqət hissləri bəsləyirdi və əbədi Rusiya dövlətinə qoşulmaq istəyində idi. O, general-ənşef Zubovla dostluq münasibətində idi... (DİQQƏT!) və dostluq münasibətində olduğu Gürcüstan valisinin məsləhəti ilə öz elçisini... Mozdok xəttinə, baş komandan qraf Gudoviçə sədaqət və itaət ifadəsi ilə göndərirdi."
Gürcü çarı prorusiya separatçılarının müttəfiqi idi:
"Tiflis valisi yüksək rütbəli İrakli xan, İrəvan hakimi Məhəmməd xan və Talış hakimi Mir Mustafa xan İbrahim xanla birlikdə Ağa Məhəmməd şaha itaət etməməyə, müttəfiq olmağa və bir-birinə kömək etməyə and içdilər."
Deməli, Tbilisinin viran edilməsi səbəbsiz deyildi və Ağa Məhəmmədin gürcü hökmdarına cəsarətli davranışına, Rusiyaya tabe olmasına və azərbaycanlı xanları buna cəlb etmək cəhdlərinə görə qisası idi.
Qacarın Şuşaya yürüşü kimi, Tbilisiyə yürüşü də daha çox insan qanı tökmək istəyi ilə deyil, separatçı əhval-ruhiyyəni yatırmaq və yadelli işğalçıya baş əymiş təbəələrini cəzalandırmaq aktı idi. Ağa Məhəmmədin gürcü Tbilisinə yürüşünün düzgünlüyü müzakirə oluna bilərsə də, onun Şuşaya yürüşü, burada onun soydaşlarının yadelli çara tabe olduqları halda, heç bir şübhə doğurmadan ədalətli idi.
Müəllif: Ağayar Samir
Азербайджанский Тюрок