​Xivə xanlığı Rusiya üçün ən çətin hədəflərdən biri idi. Xanlığın coğrafi mövqeyi — ucsuz-bucaqsız Qızılqum və Qaraqum səhraları ilə əhatə olunması onu uzun müddət təbii yolla qoruyurdu. Rusiyanın əvvəlki cəhdləri (məsələn, 1717-ci ildə I Pyotrun dövründəki Bekoviç-Çerkasski yürüşü) fəlakətlə nəticələnmişdi.
​İşğal Planı.
​XIX əsrin ikinci yarısında Rusiyanın hərbi imkanları artdıqdan sonra Xivənin işğalı yenidən gündəmə gəldi. İşğalın əsas məqsədi Xivəni də, protektoratlığa çevirmək, Rusiyanın Xəzər dənizindən Mərkəzi Asiyaya gedən ticarət yollarını təhlükəsizləşdirmək və regionda Britaniya nüfuzunu tamamilə istisna etmək idi.
​General Kaufman tərəfindən hazırlanan plan "konsentrik hücum" taktikasına əsaslanırdı.
​Xivə Yürüşü (1873).
​1873-cü ilin yazında dörd fərqli istiqamətdən — Daşkənd (Kaufman), Orenburq (Verevkin), Manqışlaq (Lomakin) və Krasnovodskdan (Markozov) rus qoşunları Xivəyə doğru hərəkətə başladı. Səhra şəraiti, susuzluq və yolsuzluq ruslar üçün böyük çətinliklər yaratsa da, (Mərkəz dəstəsi yürüşü dayandırmalı oldu), üç əsas dəstə Xivə divarlarına çata bildi.
​Xivənin Süqutu.
​Verevkinin Orenburq dəstəsi Kaufman gəlməmişdən əvvəl Xivəni top atəşinə tutmağa başladı.
​29 may 1873-ci il General Kaufmanın başçılıq etdiyi əsas rus qüvvələri Xivə şəhərinə daxil oldu. Xivə xanı Seyid Məhəmməd Rəhim xan müqavimətin mümkünsüzlüyünü görərək qaçsa da, az sonra qayıdaraq təslim oldu.
​Gəndimiyan Müqaviləsi (1873).
​12 avqust 1873-cü ildə Xivənin Gəndimiyan kəndində sülh müqaviləsi imzalandı. Müqavilənin şərtlərinə görə:
​Xivə xanlığı da, Rusiyanın protektoratlığına çevrildi. Xan özünü "Rusiya imperatorunun itaətkar qulu" elan etdi.
​Amudəryanın sağ sahilindəki bütün torpaqlar Rusiyaya birləşdirildi (Türküstan general-qubernatorluğunun tərkibinə qatıldı).
​Ağır hərbi təzminat tətbiq edildi.
​İşğalın Nəticələri və Tarixi Əhəmiyyəti.
​Buxara və Xivənin protektoratlığa çevrilməsi Mərkəzi Asiya xalqlarının tarixində qanlı bir səhifənin başlanğıcı idi.
​Müstəmləkə İdarəçiliyi və İstismar.
​"Xalqlar Həbsxanası": Rusiya imperiyası işğal olunmuş torpaqlarda müstəmləkəçi siyasət yeritməyə başladı. İşğaldan sonra regiona rus kəndlilərinin köçürülməsi həyata keçirildi. Bütünlükdə Rusiya özünün "xalqlar həbsxanası" adını Mərkəzi Asiyada da, doğrultdu.
​İqtisadi Təzyiq.
Region Rusiya sənayesi üçün xammal bazasına və satış bazarına çevrildi. Yerli sənətkarlıq rus mallarının rəqabəti qarşısında zəiflədi.
​Siyasi və Sosial Dəyişikliklər.
​Milli-Dini Zülm.
III Aleksandr və II Nikolay dövrlərində milli-dini zülm və ruslaşdırma siyasəti gücləndirildi. Qafqaz, Türküstan və digər türk-müsəlman xalqlarının siyasi-iqtisadi və mədəni hüquqları məhdudlaşdırıldı. Volqaboyu türklərinin xristianlaşdırılması bu siyasətin bir tərkib hissəsi idi.
​Siyasi Nəzarət.
Buxara və Xivə 1920-ci ildəki Sovet işğalına qədər "yarı müstəqil" qalsa da, onların xarici siyasəti və daxili işlərinin əsas məsələləri rus general-qubernatorunun tam nəzarəti altında idi.
​Tarixi Dərs.
​Buxara və Xivənin süqutu feodal dağınıqlığının, daxili çəkişmələrin və hərbi-texniki geriliyin bir dövlət üçün nə qədər fəlakətli ola biləcəyini göstərir. Rusiyanın hərbi-texniki üstünlüyü və bölgədə vahid, güclü dövlətin olmaması işğalı asanlaşdıran əsas səbəblər idi.
Hərbi Analiz