Kaqotlar (bəzən “cagots”, “gahets”, “agots” kimi də yazılır) Fransanın və qismən də İspaniyanın tarixində çox maraqlı, lakin faciəvi bir yer tutan az tanınmış etnik və ya sosial qrupdur. Onlar əsrlərlə təcrid olunmuş, diskriminasiyaya məruz qalmış və mənşəyi hələ də tam aydın olmayan bir xalq olmuşlar.
Orta əsrlərdən (təxminən XI–XII əsrlərdən) başlayaraq Fransanın cənub-qərbində (xüsusilə Gaskon, Bask və Pireney bölgələrində) və Şimali İspaniyada kaqot adlanan bir təbəqə yaşayırdı.
Onlar kəndlərdə ayrıca yaşayır, “adi” insanlar tərəfindən kənarlaşdırılırdılar.
Bu vəziyyət XVIII əsrə qədər davam etdi, bəzi yerlərdə isə XIX əsrə qədər izləri qaldı.
Əsasən Fransanın Pireney dağlarına yaxın bölgələrində: Béarn, Bigorre, Navarre, Gaskoniya və Bretan.
İspaniya tərəfində isə Navarra və Bask ölkəsində Agotes adı ilə tanınırdılar.
Onların yaşadığı məhəllələrə bəzən “cagoterie” və ya “barraque des cagots” deyilirdi.
Kaqotların mənşəyi tarixçilər arasında çox mübahisəlidir. Qəti cavab yoxdur, amma bir neçə fərziyyə var:
1. Cüzamlılar (leproslar) ilə qarışıq salınmış təbəqə
– Bəzi tarixçilər düşünür ki, orta əsrlərdə cüzamlılara bənzər xəstəlikləri olan və ya onlarla birgə yaşayan insanlar sonradan “cagot” adını almış ola bilər.
2. Got və ya Vizigot mənşəyi
– Adın “Cani Gothi” (“it kimi gotlar”) ifadəsindən gəldiyi də iddia olunur. Bu fikirə görə onlar məğlub olmuş got tayfalarının nəsilləri idilər.
3. Dini və ya etnik azlıq kimi
– Bəziləri cagotların kelt, bask və ya sarasin (müsəlman) mənşəli azlıqlar olduğunu, xristianlıq qəbul etmədiklərinə görə təcrid edildiklərini düşünür.
4. Sadəcə sosial olaraq damğalanmış bir qrup
– Yeni araşdırmalar göstərir ki, onların etnik fərqi yox idi; sadəcə, orta əsr cəmiyyətində “günah keçisi” kimi sosial təcridə məruz qalan bir peşə qrupuydular (əsasən dülgərlər, dənizçilər, kasıblar).
Kaqotlar “murdar” və ya “qeyri-insani” sayılırdılar. Onlara qarşı müxtəlif qadağalar tətbiq edilirdi:
Kəndin digər sakinlərindən ayrı məhəllədə yaşamalı idilər.
Kilsəyə yalnız ayrıca qapıdan (bəzən “cagot qapısı” adlanırdı) girə bilərdilər.
Ayrı su quyusundan istifadə etməli idilər.
Əllə toxunmaq, evlənmək və ya yemək paylaşmaq qadağan idi.
Bəzən qulaqlarına qırmızı parça taxmaq məcburiyyəti vardı – kimlik əlaməti kimi.
Onlara yalnız bəzi sənətkar peşələri ilə məşğul olmaq icazə verilirdi: dülgərlik, dənizçilik, səbətçilik, musiqi.
Bu vəziyyət cəmiyyətdə kastasist sistem yaradırdı — demək olar ki, Avropanın öz “toxunulmazları”.
Paradoksal olaraq, kilsə onların xristian olduqlarını qəbul edirdi, amma yenə də kilsədə ayrılmış yerləri vardı.
Onların suya, müqəddəs əşyaya, hətta “normal” insanların oturduğu skamyaya toxunması belə böyük günah sayılırdı.
Bu, həm sosial, həm də dini ayrı-seçkiliyin simvoluna çevrilmişdi.
Kaqotlarla bağlı ilk yazılı mənbələr XIII əsrdən gəlir.
Fransız yazıçı Gaston Fébus, tarixçi Julien Sacaze və daha sonra Leopold Delisle onların haqqında tədqiqatlar aparmışdır.
XIX əsrdə bu mövzuya romantik ədəbiyyat da maraq göstərdi — cagotlar “unudulmuş xalq” kimi təsvir edilirdi.
XVIII–XIX əsrlərdə Fransa və İspaniyada maariflənmə və insan hüquqları ideyalarının yayılması ilə diskriminasiya zəiflədi.
Onlar tədricən ətraf əhali ilə qarışdılar.
Bugün artıq kaqot etnik qrupu kimi bir xalq mövcud deyil; yalnız tarixi və folklor izləri qalıb.
Bəzi Pireney kəndlərində hələ də “Cagot qapısı” (porte des cagots) kimi memarlıq nümunələri qalır.
Bəzi bölgələrdə “Cagot” sözü təhqir mənasında işlədilirdi (məsələn, “kirli”, “aşağı təbəqə” mənasında).
17–18-ci əsr fransız rəsmi sənədlərində belə, “adi insan” və “cagot” fərqləndirilməklə qeyd aparılırdı.
Onlara qarşı tətbiq edilən təcrid qanunları bəzi yerlərdə yalnız 1790-cı illərdə (Fransız İnqilabından sonra) ləğv edildi.
Kaqotlar Avropa tarixində etnik və sosial damğalanmanın ən ifrat nümunələrindən biri sayılır.
Onların hekayəsi, əsrlərlə bir qrup insanın yalnız mənşəyi və ya adətləri fərqli olduğu üçün cəmiyyətdən kənarlaşdırılmasının acı nümunəsidir.
Gülnar Abbasova